Өнер • 26 Қаңтар, 2021

Бағдат Әбілханов: Адамзаттың ортақ құндылығына айналған аспап

13 рет көрсетілді

– Страдивари мен Гвар­не­ридің ескі және қымбат музы­калық аспаптарында өнер көр­сететін музыкант Қазақ­станда саусақпен санарлық қана екен. Бұл скрипкалар несімен құнды?

– Халық сеніміне ие болған сондай музыканттар қатарында әйгілі италиялық шебер Джозеф Гварнеридің қолынан 1685 жылы шыққан аспаппен өнер көр­сетіп жүргеніме қуаныштымын. Қазіргі уақытта мұндай скрипканың құны 17-18 миллион еуроға бағаланады. Оның нақ­ты құндылығы ғаламат дыбысы мен тем­брінде, ешқашан ескірмейтінінде. Тех­но­логия дамы­ған қазіргі заманның өзінде адам­зат баласы неше түрлі машинаны, ком­пьютерді ойлап тапқанымен, керемет рес­тавраторлар болғанмен, дәл мұндай аспап­тарды, сапалы дыбысты жасау әсте мүм­кін емес. Менің қолымдағы көне скрип­­ка Қазақстанға өткен ғасырдың 60-шы жыл­дары Ресейден келгені белгілі. Қа­­зіргі уақытта ол бірегей аспаптар­дың мем­­ле­кеттік коллекциясына енген және «Астана Операда» арнайы сейфте сақ­таулы.

 

Тарихи дерекке сүйенсек, скрип­каның бүгінгі түрі XVI ға­сыр­дың аяғында пайда болып, XVII ғасырдан бастап кең түр­де қолданыла бастады деп жүрміз. Ең таны­мал скрипкалар XVII және XVIII ға­сыр­ларда жасалған. Бұл жағынан Италия шеберлерінің даңқына жете алған әзірге ешкім жоқ. Мысалы, тек Стради­варидің өзі 1116 аспап құрастырып шық­қан дей­ді. Оның 540 түрі бізге етене таныс, көп­шілігінің атауы онда ойнаған музыкант­тардың есімімен сәйкес аталады.

– Ал бізде скрипка аспабын жасаушылар бар ма?

– Скрипка жасау үшін, негізінен явор үйеңкісі пайдаланылады деп естідім. Үйеңкі басқа ағашқа қара­ғанда қатты ағаш, оңайлықпен күш­ке иліге бермейді. Шеберлер скрипканы осы үйеңкіден жонып жасайды, сосын акустикалық қасиеті жоғары шырша ағашымен беті жабылады. Мысалы, орыстар скрипкаға лайықты явор үйеңкісін Кавказдан алдырады. Одан бас­қа аймақтан табылуы қиын. Қазақ­стан­да да үйеңкінің 20 шақты тү­рі бар деседі, алайда олар явор үйең­кісінің орнын ба­са алмайды. Бізде де олардың кейбір түр­лерін сы­нап көрген шеберлердің бар еке­­нін естідім. Соның бірі – Жо­лау­шы Әбіл­ғазыұлы ағамыз. Қа­зақ­стандағы ше­берлердің дені дом­быра, қобыз сияқты ұлттық ас­паптарды жасауға маманданған. Өкінішке қарай, скрипка жасай­тын шеберлер жоқтың қасы. Жыл сайын скрипка мамандығы бо­йынша қаншама музыканттар біті­ріп жатады. Мұнымен қа­тар симфониялық, камералық оркестрлер мен квартеттерде скрип­када ойнайтын музыканттар қан­шама?! Амал жоқ, өзі­мізде жасалмаған соң, сырттан сатып алу­ға мәжбүрміз. Қазіргі тұтынып жүр­ген­деріміздің көбі – Ресей мен Еуропа ел­дерінен алдырылған ас­пап­тар. Айтайын де­генім, Жолау­шы Әбілғазыұлы ағамыз скрип­каны өзімізде жасауды қолға ала­йық деп бастама көтерген екен. Ол үшін белгілі шебер Алексей Пер­шинмен жолық­қанын, одан кейін Мәскеудің скрипка жасау шеберлерінен тәжірибе жинақтап қайт­қанын естіп едім. Бертінде Шығыс Қазақстан облысының тұр­ғыны, ұлты неміс Петр Круч есім­ді азамат скрип­ка жа­саумен айна­лысып жүр деген хабар­ды құ­­лағым шалды. Жалпы, осындай бірлі-жарым мысалдар кездеседі. Алайда бұл көрсеткіш аспап жасаушы шеберлер мәселесінде проблема жоқ деген сөз емес.

– Өзге мемлекеттердің бұл жа­ғынан өсу-өркендеу деңгейі қа­лай?

– Мысалы, ақпарат құралдары Жа­по­нияның Нара медицина­лық универ­ситетінің қызметкері Сигэёси Осаки өр­мекші жібінің механикалық қасиеттерін көптен бері зерттеп жүргенін жазды. Ол өрмек талшықтарының табиғатына үңіліп, оның басқа материалдарға қарағанда өте берік әрі сапалы болып келетінін анықтапты. Қолда өсірілген өрмекшілерден алынған талшықтарды жетілдіру әдісін ойлап тапқан өнертапқыштың еңбегіне сенсек, келешекте бұл салада ғажайып өзгеріс болатын сияқты. Осаки Nephila maculate өрмекшісі өрмегінен талшықтар алған. Одан жасалған өрмек тал­шықтары нейлоннан да мықты ма­териал екені белгілі болған. Скрипкаға тағылғанда әлгі шекпен осыған дейінгілердің ешқайсысы теңесе алмаған. Кәсіби музыканттар бұл шектердің дыбысталуы да ғажап екенін бірауыздан қолдаған. Әзірге бұлар тек ғылыми жаңалық ретінде ғана көпшілік қызығушылығын туғызғаны болмаса, жаппай қолданысқа еніп кете алған жоқ.

– Репертуарыңдағы шоқты­ғы биік туынды деп қай шығар­маны атаған бо­­лар едің?

– «Астана Опера» театрының сим­фониялық оркестрі құрамында әрі жеке солист ретінде Ресейдің еңбек сіңірген әртісі, танымал дирижер Александр Титовтың (Санкт-Петербург) жетекшілігімен өнер көрсеткен болатынмын.

Концерттік бағдарлама Т.Қа­жы­ға­­­­лиев­­тің «Дала аңы­зы» сюитасынан «Қыз қуу» симфония­лық скерцосымен ашыл­­­ды. Бояуы ға­ламат пьеса түрлі ел тың­­дар­ман­­дарының жүрегін заманауи сти­лі­мен, ұлттық нақышқа толы үнімен сүй­сінтті. Айта кететін тағы бір жайт, 2016 жыл­дың ақпан айында «Астана Опера» сим­фо­ниялық ор­кестрі атақты «Дала аңызы» туын­­дысын Мария театрының Кон­церт за­лында жоғары деңгейде ұсын­ған болатын.

«Астана Опера» симфониялық ор­кестрінің солисі ретінде әлемнің ең та­ны­­мал скрипкашыларының репертуары­нан лайықты орын ал­ған шығармалар – М.Брух­тың оркестр мен скрипкаға ар­нал­ған №1 концертін орындадым. Ро­ман­­­­тикалық жауһар туынды ең танымал скрип­калық концерттердің қатарына енеді.

– Жақында халықаралық фес­­­ти­вальға қатысып, өнер көр­­­­сетіп қайт­қаныңды естідік. Бұл жол­­ғы сапардың ерекшелігі неде?

 – «Астана Опера» симфониялық ор­кестрінің бірінші скрипкашысы ретінде аса көрнекті виолончелист әрі Бородин атындағы әлемге әйгілі квартеттің негі­зін қалаушы, КСРО Мемлекеттік сый­лығының лауреаты Валентин Берлин­скийге арналған «Валентин Берлинский FOREVER!» ІІ халықаралық музы­калық фестиваліне қатыстым.

Танымал талай музыканттар­ды тәр­биелеген Валентин Алек­сандрович Бер­линскийді ұстаз тұ­тамын. Ол – Ресей ішек­ті аспап­тар квартеті, «Каприс-квар­тет», «Доминант-квартет», «Веро­ни­ка-квар­тет» (АҚШ) сынды бел­гілі квартеттердің негізін қа­лау­шылардың бірі. Оның шығар­машылығы көптеген марапатпен аталып өткен. Осынау әйгілі музыкантқа арналған фестивальға екінші мәрте қатысу – мен үшін зор мәртебе.

– Фестивальда кімдер өнер көрсетті?

– Жобаның бағдарламасы Дмит­рий Шостаковичтің квар­тет­терінен тұ­рады. Бородин атын­дағы квартет ұлы ком­по­­зитор шы­ғармаларын дәл әрі үздік ­оры­н­­­­да­уымен ерекшеленеді. Бұдан бө­лек кон­церттерде квартет ісімен жиырма жыл­­дан бері айналысып жүрген әртістер өнер көрсетті. Олардың қатарында Ва­лен­тин Алек­сандровичтің өзі қызмет ет­кен ұжымдар «Романтик-квар­тет», «Мо­царт-квартет» және т.б. бар. Сонымен бір­ге фестивальға маэстро Владимир Спи­­ва­ковтың жетекшілігіндегі «Виртуозы Мос­квы» камералық оркестрі, пиа­нист Шио Окуи (Жапония) және т.б. қатысты. Фес­тивальдың көркемдік жетекшісі – Ресейдің еңбек сіңірген әртісі, «Виртуозы Москвы» камералық оркестрінің бірінші скрипкашысы әрі солисі Алексей Лундин. Өнер кеші Мәс­кеудің «Зарядье» залында өтті.

– Мұндай жобалар несімен құнды?

– Эстрада болсын, концерттік алаң немесе опера театры болсын, кез келген өнер кеші – музыкант үшін даму сатысы болып саналады, себебі біз аспапта ойнауда әлемдегі барлық әріптестерімізбен ын­тымақтастықта әрекет етуге тиіс­піз, бұл біздің шығармашылық көкжиегімізді кеңейтеді, тұлғалық дамуымызға мүм­кіндік береді, жеке жобаларымызды жүзеге асы­руға шабыттандырады.

Меніңше, музыканттың бас­ты мақса­ты – орындайтын шығарма­ларының репер­туарын кеңейтіп, көбірек әрі сапалы ойнау. Өмірлік тәжірибемнен көп нәрсені түсін­дім, бірақ бәрін орындауға мүм­кіндік бола қоймады. Сондай-ақ маған XX ғасырдың ұлы скрипкашысы Яша Хейфецтің: «Егер мен бүгін дайындалмасам, оны өзім ғана білемін, егер мен екі күн дайындалмасам, ол жайлы көршілерім біледі, ал егер үш күн дайындалмасам, ол жайлы бүкіл әлем біледі» деген сөздері ойыма оралады. Сондықтан өз кәсібің­нің қыр-сырын терең меңгеру жолында тоқ­тап қалмау өте маңызды. Кімде-кім күн сайын оқып-үйренсе, онысы кейінгілер үшін таусылмас азыққа айналады, себебі өмірдегі мақсатыңа тек солай ғана қол жеткізуге болады.

– Алға қойған жоспарларың бар ма?

– Мақсатым – Людвиг ван Бет­хо­вен­­нің барлық сонаталарын орындау, сон­­дай-ақ биыл 265 жыл­дығы аталып өтетін Вольф­­ганг Амадей Моцарттың шы­­ғар­машылығына терең бойлай тү­су. Мо­царт­тың шығармаларын зерттеп жүр­ген мамандар оны сы­нақ тапсырар ал­дында, шы­ғар­машылық шабыт талап еткен кезде, жауабы жоқ шешімдерді ойла­ған кезде тыңдау керек деп кеңес бе­реді. Моцарттың клас­сикалық ноталары мидың жұ­мы­сын жақсартады дейді. Тіпті До-ма­жор сонатасы миды тыныш­тандырып қана қоймай, тың сер­пін берсе, Ре-мажор сонатасы қазіргі емі жоқ кей ауруды емдеуге көмектеседі дейді. Қа­лай десек те музы­каның адам өміріне жақ­сы жағынан әсер ететіні сөзсіз. Өнер сонысымен ғажап!

 

Әңгімелескен

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,

«Еgemen Qazaqstan»

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар