Руханият • 09 Мамыр, 2021

Тозақтан өтсе де түңілмеген

348 рет көрсетілді

Екінші дүниежүзілік соғыс қаншама боздақты қыр­шынынан қиып, қаншама тағдырды тәлкек етті десеңізші. Сол аумалы-төкпелі кезеңнің ауыр азабын қара нардай көтеріп, азаматтық арына кір шалдырмай өткен асыл ағалардың бірі – Айтжан Ахмадиұлы.

Соғыс салған тағдыр тауқы­метімен он төрт жыл бойы туған жерден жырақта от кешіп, қиын­дық пен қорлықтың қасіретті қамытын арқалап, ажал апанынан қайтқан Айтжан ағамның айтары көп-ақ еді. Өкінішке қарай, асыл аға, ардақты әке ұзақ ғұмырының соңғы күндеріне дейін не бізге, не балаларына жас ғұмырын жалмаған соғыс туралы шешіліп сөйлемей кетті. Оның себебі, өз азаматтарын өзі жау санап, ақиқаттан қорыққан кеңестік жүйенің кесапаты екенін кеш түсіндік.

1418 күн мен түнге созылған соғыстың аман қалған солдаттары елге оралды. Ал соғыс басталмай тұрып-ақ, 1939 жылы әскер қатарына шақырылған Айтжан Ахмадиұлы туралы Жеңіс күнінен кейін де ешбір хабар келген жоқ. «Гвардия қатардағы жауынгер Айтжан Ахмадиев 1942 жылы 21 қыркүйекте Смоленск облысының Кармановский ауданындағы Тетер­лева деревнясының түбіндегі шайқастан кейін хабарсыз кетті...» деп соғыс аяқталар жылдың алдында келген тілдей қағазға қарап, жас зайыбы Рәш пен әкесі әскерге алынғанда қырқынан да шықпай қалған жалғыз қызы Қатира екі көздері төрт болып, ұзақ жылдарды өткізді. Ақыры артта қалған ағайын ес жиып, туған жерден топырақ бұйырмаған мыңдаған боздақтардың бірі ретінде Айтжан ағамның артынан дұға бағыштап, шейіттердің қатарына қосты.

Ал бұл кезеңде «кебін киген кел­мейді, кебенек киген келедінің» керімен Айт­жан ағам біресе Ржев даласындағы қыр­ғын қасапта қан кешіп, біресе неміс фашистері­нің концлагерьлерінде азап шегіп, біресе қызыл империяның құл­дық лагерьлерінде қорлық көріп, өмір сүру құқы үшін күресіп жүр еді. Ардагер ағаның үлкен ұлы Бектұрсынның әскери архивтерден тірнектеп жинаған мардымсыз деректері мен кенже ұлы Алпыстың әкесінің аузынан естіген болымсыз естеліктерін құрастырып, сол бір зұлмат жылдардың шерлі ше­жіре­сін түзген болдық...

Айтжан Ахмадиұлы 1913 жылы наурыз айында Семей облысы, Абралы ауданындағы Былқылдақ деген жерде дүниеге келген. Ата-анасынан жастай айырылған ол Семей қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленген. 1939 жылы әскер қатарына алынып, бірден жапон милитаристеріне қарсы жүргізілген шайқастарға қатысады.

Әскери архив дерегі бойынша, Айт­жан Ахмадиев жауынгерлік міндетін атқарған 3-ші гвардия­лық мотоатқыштар дивизиясы­ның №5 атқыштар полкі 1942 жыл­дың басында Ржев-Вяземский қан­ды қасабына салынған екен. Бүгінгі әскери ғылымның нақты зерттеулері бойынша, 1942 жыл­дың 5 қаңтарында басталып, 1943 жылдың 21 наурызына де­йін жалғасқан Ржев шайқасы стра­тегиялық жа­ғынан өте сауатсыз, майдан даласын­­да тарихта болып көрмеген адам шығыны­на ұшыратқан ұрыс деп бағаланып отыр. Ржев майданында болған 4 ірі шай­­қасқа басшылық жасаған маршалдар Г.Жуков пен И.Коневтің дарынсыз қолбасшылығының салдарынан 14 айға созылған шай­қаста неміс генералдары Г. фон Клюге мен В. Модель басқарған фашистердің «Орталық» армиялар тобын Ржев плацдармынан тықсырып шығара алмапты. Ржев маңындағы майдан даласында Қызыл Армия қаза тапқаны бар, хабарсыз кеткені бар 2 миллионға жуық жауынгерінен айырылды.

1942 жылдың 21 қыркүйегін­дегі кезекті ауыр шайқастан кейін снаряд түскен окопта тірідей көмі­ліп қалған бірнеше қызыл әс­керді фашистер қолға түсіріп, тұт­қынға алады. Соғыстың алғаш­қы кезеңіндегідей емес, бұл кезде ке­ңес жауынгерлерінің өлермендік ерлігіне өшіккен фашистер қолға түскен жауынгерлерге ерекше қа­ты­гездік көрсетті. Ржев майда­нын­да қолға түскен тұтқындарды Поль­ша жеріндегі ажал апандарына айналған концлагерьлерге жөнелтті.

«Екі жыл неміс концлагерінде бол­ғанда, көрмеген қорлық қал­мады. Аштық­тан, ауыр жұмыстан әбден титықтаған кезімізде, 1944 жылдың қатал қысы келіп, құр сүлдерлерін сүйретіп жүрген әс­кери тұтқындар аштық пен суыққа шыдамай ондап, жүздеп қырыла бастады. Мар­құм­дардың өлі дене­сін шеткері тұрған сарайға апарып, текшелеп қалап тастайды. Қыр­шын кеткен боздақтарға бір уыс топырақ та бұйырмай, тас сарайда тау-тау болып жатады.

Қатал қыстың соңғы айында екі өк­пем қабынып, мен де мұрт­тай ұштым. Суық ба­рак­тағы сабан төселген тақтай төсек­тен тұра алмай сандырақтап жаттым. Аюдай ақырған қарауылдар әл­сін-әлсін келіп, таяқтап, тепкілеп тұрғызбақ болады. Денемнің ащы таяққа селт етіп, қимылдайтын да қау­қары қалмапты. Жарық дүниемен қоштасып, ештеңені сезбей сұлық қалдым.

Естен айырылып қанша жатқа­ным бел­гісіз, тас сарайдағы қараңғы қапаста өзіме-өзім келгендей болдым. Сұп-суық өлі денелердің үс­тінде жатырмын. Қимыл­дауға шамам жоқ. Тағы да өлі мен тірінің арасында қанша жатқаным белгісіз, тас са­райдың есігі тарсылдай ашылып, әлде­кімдер ішке кірді. Бар күшімді жинап, ыңырси белгі бергендей болдым...

– А, этот, вроде живой?!.

Алыстан тұншыға шыққан әйел дауысын естідім.

– Брось! Всеравно, не жилец!

Күңгірлеген еркек дауысы бұ­йыра сөй­леді. Жылт еткен болым­­сыз үміт сәулесі кілт сөнді. Күдерім үзіліп, көңілім суып, тағы да тылсым тұңғиыққа батып жүре бердім...

Осыдан тағы бір жұма өткеннен ке­йін Мария есімді поляк әйелінің жылы жер­төлесінде есімді жидым. Оқиға былай болыпты: Жақын елді мекендердің бірінде тұратын Мария тұтқындар лагеріндегі санитар­лық бөлімге медбике болып тіркел­ген екен. Лагерьдегі санитарлық бөлімнің міндеті, негізінен тұт­қындарды емдеу емес, өлім-жіті­мін тіркеу, есебін жүргізу болып табылады. Тас сарайға кезекті өліктерді алып келген Мария мен көмекші санитар көп мәйіттің ортасында тіршілік белгісін танытып, талықсып жатқан мені та­уып алады. Көмекші сани­тардың қарсылығына қарамастан, құдайға қараған Мария мені қоларбаға салып, лагерьден жасырын алып шығады. Тірілердің тізімінен сызылып тасталған тірі аруақты үйінің астындағы жертөлеге тығып, екі ай бойы бағады.

Бір күні Мария жертөлеге үрей­лене кіріп, сыбырлай сөй­лей отырып, сыр суыртпақтады: «Қы­зыл Армия Польша жерінде ауыр шайқастар жүргізіп жат­қан көрі­неді. Жеңіліс табатындарын жете түсінген фашистер «жаралы жырт­қыштай» жанталасуда. Ертең маңайдағы дерев­нялар­дың барлығында тінту жүргізіп, күдіктілерді ұстамақ. Енді мұнда қалу өте қауіпті. Бүгін түннен қалмай қашу керек. Түн жамылып, жедел жүріп кетсең, таң ата Қызыл Армияның алдыңғы шептеріне ілігіп қалуға болады...».

Мен қараңғы жертөледе қар­ма­нып, Марияның қолдарын қыс­тым. Бар алғы­сымды жалғыз ауыз сөзге сыйғызып, «мен саған мәң­гі қарыздармын, Мария!» дедім өксік буып, тұншыға сыбырлап. Екеуміз осылай қоштастық. Басын қатерге тігіп, фашистердің ажал апанынан аман алып шыққан қарапайым поляк әйеліне дәл қазір басқа айтарым да жоқ еді... Мария жиыстырып берген жұпыны киімдерді киіп, екі ай жатқан жер­төлемнен қашып шықтым. Таң ата мен Қызыл Армияның шол­ғыншы бөлімдерінің біріне тап болдым. Олар мені әскери барлау басқармасының айрықша бөліміне тапсырды. Капитан шеніндегі тер­геуші маған көп уақыт кетірген жоқ. Жау тұтқынында болған сенім­сіз адам ретінде «кінәсін қа­ны­мен жууы керек» деген үкім шыға­рып, айып батальонына айдады да жіберді...», деп әңгімелеген екен ол кенже ұлына.

Айтжан Ахмадиұлы төрт ай бойы айып батальонының құра­мында жан алып, жан беріскен қанкешу майдан жолынан өтеді. Төрт айдан кейін кезекті бір ауыр шайқаста ағам жамбасынан қатты жарақат алып, госпитальға түседі. Госпитальда жатқанда, оған «кінә­сін» қанмен жуған жауынгер ретінде құжат­тары қайтарылып, Қызыл Армияның қатардағы жа­уынгері ретінде толық ақ­талып шығады. Жарақатынан айығып, гос­питальдан әскери бөлімге келген қатардағы жауынгер А.Ахмадиевті барлау басқармасының айрықша бөлімі қайтадан тұтқынға алып, жау қолында болған сат­қын ретінде жауапқа тартады. Шұғыл өткен әскери трибуналдың үкімімен он жылға бас бостандығынан айырып, Кузбасс шахталарының жерасты жұмыстарына айдалады. Сөйтіп алты жыл бойы азапты майдан жолынан өтіп, фашист концлагерінде болып, айып батальонында соғы­сып, ауыр жарақат алған жазық­сыз жауынгер «сатқын» деген жалған жаламен сегіз жыл бойы жерасты шахтасындағы катор­галық жұмыста болады. Тек 1953 жылы Сталин өлгеннен кейін ғана мыңдаған саяси тұтқындармен бірге ақталып, бостандыққа шы­ғады.

Майдангер Айтжан Ахмади­ұлының туған жерге оралғаннан кейінгі қарапайы өмір жолы да ұла­ғатқа толы еді. Қаншама қия­нат көріп, жазықсыз жапа шексе де ол өмірге өкпелеп, өзгеге өшік­кен жоқ. Азаматтық атына кір шалдырмай, адамгершілік қасиетін жоғары ұстап, адамдарға деген бауырмалдылығына барынша басымдық беріп өтті. Бұл кезде бойжетіп қалған жалғыз қызына кесірін тигізбеуді ойлап, Айтжан ағам өмірді жаңа қы­рынан бастауды ұйғар­ды. Алыс ауданның шалғайдағы бір шаруа­шылығына барып, бір отар мал алды. Тапсырылған жұмыс­қа асқан жауапкершілікпен қарай­тын тиянақты азаматқа колхоз басшыларының да көзқарасы түзу болды. Аз уақытта ол шаруа­шы­лықтың озат шопандарының біріне айналды. 1955 жылы Қайнар атты ауылда әке-шешелерінен ерте айырылып, төрт бірдей шиттей бауырларын бағып қалған Бишан Зікірияқызымен дәм жарастырды. Оны Рақилаш, Нұр­қилаш, Сағынтай және Бітімғали деген бұғанасы бекімеген төрт бауырымен бірге Егіндібұлақ ауданы Абай кең­шарының Тоқай бөлімшесіне көшіріп әкелді. Бишан жеңгей екеуі төрт балаға жетімдік қасіре­тін көрсетпей, бағып-қағып өсірді. Айтжан ағам төрт балдызын түгел оқытып, жеке үй қылып шығарды.

Айтжан және Бишан Ахмадиев­тер тату-тәтті ұзақ ғұмыр кешіп, Қатира, Бақыт, Айман, Дәмет ат­ты төрт қыз, Тілеген, Бектұрсын, Бекболат, Тасболат, Мейрамбек және Алпыс атты алты ұл сүйіп, тәрбиелеп өсірді. Ұзақ уақыт Абай атындағы кеңшардың мал шаруа­шылығын өркендету жолында аянбай еңбек етіп, зор абыроймен құрметті еңбек демалысына шыққан ерлі-зайыпты шопандардың мемлекет тарапынан алған марапаттары да бір төбе. Әсіресе олардың қиналғанға қол­ұшын созып, жетімдерге жебеу болған жоғары адами қасиеттерін бүкіл ауыл-аймақ жұртшылығы үлгі тұтады. Мәселен, сонау бір алпы­сыншы жылдары Айтжан ағам Қытай елінен қоныс аударып кел­ген бір ауыл қандастарымызды қасына қондырып, бастарына бас­пана, алдарына мал салып берген екен. Қытайдан келген ағайындардың өсіп-өнген ұрпақ­тары күні бүгінге дейін асыл азаматтың адамгершілік қамқор­лығын ауыздарынан тастамайды.

Иә, жиырмасыншы ғасырда халқы­мыздың басына түскен орасан нәубет­терді қайыспай көтеріп, жазықсыз жапа шексе де жүрек жылуын өшірмей, аза­маттық болмысын асқақтатып өткен қарапа­йым қатардағы жауынгер Айтжан ­Ахма­ди­ұлының биік рухы ұрпақтар жадында жаңғыра бермек.

 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі

Соңғы жаңалықтар

Доллар қымбаттай бастады

Қаржы • Бүгін, 11:47

Көне дәуір көріністері

Өнер • Бүгін, 09:03

Астана күніне арналады

Театр • Бүгін, 09:02

Жоспарланған жоба жетерлік

Аймақтар • Бүгін, 09:00

Аялы алақандағы «Өмір ағашы»

Аймақтар • Бүгін, 08:58

«Жасылдан» «сарыға» өтті

Аймақтар • Бүгін, 08:56

«Үнді» штамы үрейлі

Коронавирус • Бүгін, 08:55

Ashyq індетті ауыздықтай ма?

Медицина • Бүгін, 08:53

Біржан сал еліндегі береке

Аймақтар • Бүгін, 08:50

Әке көрген...

Пікір • Бүгін, 08:44

Тәуелсіздік және руханият

Тәуелсіздіктің 30 жылдығы • Бүгін, 08:37

Экономикада оң серпін бар

Саясат • Бүгін, 08:32

Алтын өңдейтін алып кешен

Экономика • Бүгін, 08:30

Жылқы еті түсіңе кіреді...

Экономика • Бүгін, 08:27

Адамзат трагедиясы

Таным • Бүгін, 08:23

Мейірім шуағы

Қоғам • Бүгін, 08:15

Ауылда бала көп, үйірме аз

Қазақстан • Бүгін, 07:59

Ұқсас жаңалықтар