Өнер • 17 Қаңтар, 2022

Даланың дара күйшісі

180 рет көрсетілді

Дәл қазіргі уақытта көрерменнің ығына жығылып, көңіл көтеруге лайықталған немесе жасанды мұңға негізделген, құрау-құрау, бір тактіні жүз рет қайталайтын секвенцияға сүйенген арзан күйлер бар да, Абайша айтқанда, «ақылдының сөзіндей ойлы күйлер» бар. Тыңдағанда көңіліңді өсіретін күйлер қай кезеңнің туындысы болса да халықпен бірге жасасатыны рас. Бұл мақаламызда  замандасымыз күйші-композитор Мұқаш Таңғыттың шығармашылығы туралы сөз етпекпіз.

Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Жалпы, күйшілік өнердің дамуы, атадан балаға бұзылмай саф күйінде же­туінің жолы, шежіресі болады. Мысалы, Шәміл Әбілтайдай асқан күйші Қали Жантілеуовке (әрине, бұл жерде Шәміл ағамыздың басқа да күйшілерді көргені даусыз, ірі өнерпаздың қалыптасу жолында көптеген күйшіден үлгі алуы – заң­­ды құбылыс), Қали Жантілеуов Мә­менге, Мәмен Құрманғазыға шәкірт бол­ғаны сияқты Мұқаш ағамыздың да күй­шілігінің бастау бұлағы бар. Мұқаш аға­мыз – Алтай, Тарбағатай, Іле өңірлерінде қалып­тасқан ғажайып күйшілік дәстүрдің өкілі. Әңгімені әріден қозғасақ Шығыс Түркістандағы үш аймақта күйшіліктің туын тіккен күйшілер болған. Алтайда – Бейсенбі Дөненбайұлы, Тарбағатайда – Қайрақбай Шалекенұлы, Іледе – Әшім Дүңшіұлы.

Мұқаңның өз айтысында Бейсенбі Дөненбайұлы (1803-1872) күйлерін алғаш үйренушілер Бейсенбінің өз балалары Оспан Бейсенбіұлы, Сыдықай Бейсенбіұлы және Мұсырманқұл, Қасен деген күйшілер екен. Олардан Сақыпжамал, Бекарыс Дікейұлы, Мақаш, Хамит күй алған. Бұл өнер­паздарға Тайыр Белгібайұлы, Мүтәліп Әлімханұлы, Дәулет Халықұлы шәкірт болған. Ал Мұқаш Бейсенбі биден қалған күй мұрасын Дәулет, Тайыр, Мүтәліп күйшілердің қолынан алған.

Алтайды жергілікті халық Өр Алтай, Төменгі Алтай деп екіге бөліп айтады екен. Бейсенбі Төменгі Алтайды мекендеген. Көктоғай, Шіңгіл аудандары орналасқан Алтайдың биігін Өр Алтай дейді. Сол Өр Алтайда өрелі күйдің көшін бастаған Шалап Саудагерұлы (1845-1922) деседі. Ерекше дәулетті, бай болған. Ел Шалап Саудагерұлын  «Шақабай Шалап» деп атап кеткен. Шақабай – Керей ішіндегі ру аты. Шақабай Шалапқа Камалбек Үкірдай шәкірт болған, Камалбектен Шалап күйлерін Дәулет Халықұлы, Дәу­леттен Мұқаш күй үйренгенін ілгеріде де айттық. Бейсенбіден қырықтай күй қалса, Шақабай Шалаптан онға тарта күй жеткен.

Тарбағатай күйшілік өнерінің басында Қайрақбай (1828-1877) тұр деп айттық. Қайрақбай Тарбағатай өңіріндегі Найман руына төбе би болған деген дерек бар. Қысқа ғұмырында жиырмадай күй қалдырған Қайрақбай сыбызғы мен домбыраны тел тартқан. Қайрақбайдың мұрасына ие болған Қайрақбайдың өз ұлы Әнжан және Кербез Өмір, Сабыр­бай, Нәсілбай Қонақбайұлы сынды күйшілер. Оларға Қайрақбайдың немересі Заман­бек Әнжанұлы, сыбызғышы Ақымжан Болдыр­ғанұлы, домбырашы Сайырбай Далабайұлы, Рүстем Дүйсенбіұлы, Жұма­жан Екенұлы шәкірт болған. Осы өнер­паздардан Сәдуақас Қараұлы, Жұма­жан Сыдықұлы, Мұхамәди, Кәсімбай Құсайынұлы, Таңғыт Мұқатұлы (Мұқаш Таңғыттың әкесі) күй үйреніп Мұқашқа және оның замандастарына аманаттаған.

Тарбағатайда күйшілігімен аты шық­қан өнерпаздың бірі, ақын, әнші Әсет Найман­байұлы. Оның «Кертолғау», «Ән ша­қырғы» деген күйлерін де Мұқаң жет­кізіп отыр. Мұқаш Әсет күйлерін Жұма­жан Сыдықұлы мен Қажыбек Шалғай­байұлынан алған екен.

1918 жылы Сәлімжан Шалғайбайұлы­ның өтінішімен ҚХР Тарбағатай аймағы, Толы ауданы, Майлы тауы баурайындағы Қарашоқы деген қыстауда атақты бай Шалғайбайдың ағаш үйінде (ол кезде ағаш үйді қолы жеткендер ғана салдырған) Әсет Найманбайұлын қонақ қылады. Әсет ән салады, күй тартады. Бала Жұмажан мен Қажыбек осы күйлерді, сол мәжілісте Әсеттің өзінен үйренеді.

Негізі екі күй де күй ме, әлде өзінің аты айтып тұрғандай ән шақырғы ма, те­реңірек үңіліп зерттеуді қажет етеді. Әсет­тің дәуірінде дала әншілігінің биік­ке көтерілгені соншалық әнге ән шақырғы – кіріспе жасау дәстүрге айнала бастаған болатын. Мысалы, Қали Байжановтың, Қосымжан Бабақовтың, Байғабыл Жылқыбаевтың ән бастардағы ән шақырғысы кемеліне келген әншілік дәуірдің жемісі. Біз әлі ән бастардағы кіріспеге нақты ғылыми атау бермедік. «Қарашертіс», «ән кіріспесі», «ән шақырғы», «ән бастау» деп әр түрлі жазып жүрміз. Әсеттің «Ән шақырғысы» аты айтып тұрғандай ән кіріспесі болуы мүмкін. Олай болса ән бастарда тартатын кіріспеге «ән шақырғы» деп нақты ғылыми атау берген дұрыс болар еді. 

Мұқаштың айтуынша: «Іле күйші­лігінің бастауында Қожеке Назарұлы, Қоң­қай, Тілеміс, Мазақ тұр деу жаңсақтау пікір. Себебі  Қожеке Жетісудан қуғын-сүр­гін кезінде Ілеге қоныс аударғаны бел­­гілі, ақиқатында ол Жетісу күйшілік дәс­түрінің өкілі екені айқын. Ал Қоңқай, Тіле­міс, Мазақ Тарбағатай күй мектебінің тү­легі. Іленің күй өнерін сол өңірдің тума­сы Әшім Дөңшеұлынан (1896-1962) бас­таған дұрыс», дейді. Әшімнен елуге тарта күй қалған. Мұқаң Әшім күйлерін оның төл шәкірті Кәмал Мақайдан үйренген.

Мұқаңның өз аузынан естіген дерек­терге қарап отырып мынадай ой түйдім. Бірінші, Шығыс Түркістанға күй шашқан тұлғалардың би әрі бай болғаны назар аудартады. Бейсенбі – би, Қайрақбай  –  би, Шақабай Шалап  – бай. Жалпы, өнер өкілінің қоғамдағы орны жоғары болғанын кейінгі деректерден жиі байқай­мыз. Әрідегі Кетбұға күйші  –  би, Абылай хан заманындағы Байжігіт күйші  –  би, Тәттімбеттің болыс болғаны сияқты көп­те­ген мысал келтіруге болады.

Екіншіден, өнерпаз мұрасын тікелей өз ұрпағына табыстауы. Мысалы, Бейсенбі­нің өнеріне өз кіндігінен тараған Оспан мен Сыдықай ие болып қалса, Қайрақбайдың мұрагерлерінің ішінде өз баласы Әлімжан бар. «...Кеудемнен көкала үйрек қош деп ұшты, Сол шіркін жалғыз ұлға қонбас білем», деп Кемпірбайдың налығаны те­гін емес. Өнер тарихында ата мұрасы­на бала ие болатыны көптеп кездеседі. Ол ­да  өнер адамына ғана тән асқақ арманы­ның бірі болса керек.   

Байқағанымыздай Шығыс Түркістан­дағы үш аймақтың күйлерін толық мең­гер­ген Мұқаш Таңғыттың өз жанынан шығарған күйлері де баршылық. «Шал­қыма», «Заман», «Жорғатай», «Зәм-зәм», «Хамзин сазы» (Хамзин сазы Мағауияның өз күйлеріне стильдік тұрғыда өте жақын, күйдің «Хамзин сазы» аталуының себебі сол) сынды күйлері елге кең таралды. «Шал­қыма» («Көгалда» – екінші аты) күйі шалқытып тартатын желдірме күйлер тобына жатады. Бір тыңдағаннан құлақта қалатын сазды күй. Ойнақы басталған күйдің өрістеп дамуынан композитордың шеберлігі анық көрінеді. Күй арманшыл жастың жігер жыры іспеттес. Жалпы, бұл туындыны Мұқаң шығармашылығының шыңы деуге болады. Мұқаң шығарған тамаша күйдің бірі − «Жорғатай». Бұл күй Арқаның теріс бұраудағы күйлерін әбден сіңірген адамның туындысы секілді. Бір қарағанда Қосымжан Бабақовтың орындауындағы Жаяу Мұсаның «Шолпан туса» әнінің  «ән шақырғысын» еске түсіреді. Расында, осы күй арқылы Мұқаш шығармашылығының басқа бір қырын байқаймыз.

Мұқаш жиырма бестей күй шығарды. Сол күй­лері арқылы композиторлық өнері­нің тамыры тереңде жатқанын бай­қатты. Тағы бір ерекшелігі күй аттарын ескі­ше, қарапайым қоюында. Әйтпесе осы күні жасанды, жылаңқы күйіне бояма ат қоя­тындар да жиі кездеседі.

Мұқаш ағамызбен алғаш кездес­кені­мізде ол бізге Қайрақбайдың «Мол қо­ңыр», Кәсімбайдың «Құлыстай қоңыр» күйлерін тартып берген болатын. Қытай қазақтарында қалыптасқан ұлы күйшілік дәстүрді асқан шеберлікпен таныстырған еді. Мұқаң күйшілігінің бағасын беріп, композиторлық ерекшелігін талдау бола­шақтың еншісінде деп ойлаймын. 

 

Қайрат АЙТБАЕВ,

 «Мәдениеттану» мамандығы бойынша гуманитарлық ғылымдар магистрі, күйші

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар