Бизнес • 29 Тамыз, 2023

Әйелдер: Бизнес және заң

222 рет
көрсетілді
4 мин
оқу үшін

Экономист ғалымдардың дәлелдеуінше, әйелдер мен ерлердің тең құқық пен мүмкіндіктерге ие болуы – эконо­миканың өркендеуіне негіз. Соған қарамастан, биыл 2001 жылдан бергі ең төмен жаһандық көрсеткіш – 18 ғана гендерлік құқықтық реформа өткені анықталып отыр. Бұл туралы Дүниежүзілік банктің 2023 жылғы «Әйелдер: Бизнес және заң» индексінде жарияланды.

Әйелдер: Бизнес және заң

Инфографикаларды жасаған – Зәуреш Смағұл, «ЕQ»

Кейінгі 53 жыл бойы жүр­гізілген (1970-2022 жылдар) әйел құқығы реформалары мен 190 мемлекеттегі әйелдердің эко­но­микалық мүмкіндігіне әсер ететін заң мен ережелерді тал­дауға негізделген бұл индекс үкіметтерді дискриминациялық заңдарды реформалауға ынталандырады.

Есеп әйелдердің құқығы мен мүмкіндіктерін айқындайтын заңнамалық 8 индикаторға негізделген. Олар:

  1. Мобильділік – қозғалыс еркіндігін шектеу;
  2. Жұмыс орны – еңбек сала­сындағы шешімдерге әсер етуші заң;
  3. Еңбекақы – жалақыға әсер ететін заң мен ереже;
  4. Неке – некеге қатысты құқық­тық шектеулер;
  5. Ата-ана болу – балалы болғаннан кейін әйелдердің жұмысына әсер ететін заң;
  6. Кәсіпкерлік – әйелдердің бизнес жүргізуіне қойылатын шектеу;
  7. Активтер – мүлікті иелену және мұрагерліктегі гендерлік алшақтық;
  8. Зейнетақы – әйелдің зейнетақы мөлшеріне әсер етуші заңдар.

Қазақстан өткен жылы 69,4 ұпай жинаса, 2023 жылғы есеп бойынша 75,6 ұпай жинап рейтингтегі көрсеткішін жақ­­сарта алды. Еліміздің биыл жоғары балл жинаған себебі – 2022 жылы (2021 жылғы 2 қазаннан 2022 жылғы 1 қазанға дейін) Еңбек кодексіне елеулі өзгерістер енгізіліп, әйелдерге рұқсат етілмейтін жұмыс түр­лерінің тізімі алынып тасталды. Қазақстан көрсеткіші мобиль­ділік, неке және активтер (100 ұпай) индикаторы бойынша жоғары болса, жұмыс орны (50), зейнетақы (25) көрсеткіштері бойынша өте төмен. Бұған зерт­теудегі жұмыс орнындағы харассмент және оның құқықтық жауапкершілігі, зейнетке шығу жасы бойынша сұрақтарға беріл­ген баға әсер еткен.

Бүгінгі таңда әлемде 14 мемлекет қана (Бельгия, Кана­да, Дания, Франция, Герма­ния, Греция, Исландия, Ирлан­дия, Латвия, Люксембург, Ни­дерланд, Пор­тугалия, Ис­пания және Шве­ция) индекс бойынша толық 100 ұпай жинап отыр. Қазіргі қар­қынмен әлем елдері заң тұр­ғысынан гендерлік теңдікке жетуі үшін кемінде 50 жыл қажет. Демек, қазір жұмыс істеп жүр­ген әйелдердің көпшілігі тең құқықтарға ие болмай тұрып зейнетке шығады.

Әйелдердің ерлерге қара­ғанда ұзақ өмір сүруіне, ақы­сыз бала күтіміне және еңбек демалысына байланысты көбі­не ерте зейнетке шығып, қаржылық қиындықтарға тап болу ықтималдығы жоға­ры. Өйткені еңбек ету мерзімі қан­шалықты ұзақ болса, зейнетақы да соншалықты жоғары болады. Алайда 107 мемлекеттегі зей­нетақы жүйесі жәрдемақыны есептеу кезінде бала күтіміне байланысты еңбек демалысын есепке алатыны қуантарлық жағдай. Ал 37 елде әйелдер ерлерге қарағанда ертерек зейнетке шығып, толық емес зейнетақы төлемін ала алса, 63 мемлекетте әйелдер ерлерге қарағанда ертерек зейнетке шығып, толық зейнетақы ала алады.

Гендерлік теңдіктен туындайтын экономикалық ар­тық­шылықтарға қарамастан, 2023 жылғы есепте көрсетілген құқық­­тық реформалардың баяу қарқыны әлі де осы мәсе­ле төңірегінде жұмыстану қажет­тілігін көрсетеді. Кей мемлекет­тер айтарлықтай прогреске қол жет­кізгенімен, заңнамалық тұр­ғы­да гендерлік теңдіктің орны­ғуы барлық ел үшін әлі де тұрақты міндет болып қала береді. Зейнетақы саясаты, жұ­мыс­қа орналасу мүмкіндік­тері, бала күтімі сияқты мәселе­лер­ді шешу және заңнамалық тұрғыда ген­дер­лік теңдікті орнату тең эконо­микалық өсу мен әділ және инклюзивті қоғам құру мақсатында өзекті.

 

Мария ЖЫЛҚЫШИЕВА,

Қазақстан қоғамдық

даму институтының жоба-менеджері

Соңғы жаңалықтар