Аймақтар • 06 Қыркүйек, 2023

Қаныш аялдаған үңгір

196 рет
көрсетілді
3 мин
оқу үшін

Баянауылға барған жұрт Қоңыр әулие үңгірі мен Мәшһүр Жүсіп кесенесін, Ақкөл Жайылмадан Исабек ишан кесенесін іздейді. Алайда бұл қатарда Май ауданындағы Қалмаққырған тауының аты атала бермейтіні өкінішті.

Қаныш аялдаған үңгір

Кезінде Малайсары, Олжа­бай, Жасыбай, Баян, Едіге, Сәтен, Шоқ­пар батырлардың жоңғарларға ойран салып, қал­мақтарды қырып салған XVIII ғасырдағы тарихи мекен бүгінде тарихшылар мен археологтер тарапынан аз зерт­телгені былай тұрсын, туристік әлеуеттілік тұрғысынан да еш­кімді қызықтыра алмай отыр. Бұл таудың ауқымында шашырай орналасқан Бесқару төбешігі, Қайса ата кесенесі, Сә­тен Мақыш бұлағы, Қызқұлаған шыңы, Гауһар биігі (шын есімі – Май­сары, Малайсары батырдың қарындасы, Қаракерей Қабанбай батырдың жары), Әулие үңгір (Қаныш үңгірі), Қалмаққырған жазығындағы ескі зират-обалардың қай-қай­сысы болсын зерттеуге сұранып тұрған орындар.

Бәрінен бұрын таудың күнгей жағында орналасқан Әулие үңгірдің ерекшелігі көрген жанды тамсан­дырмай қоймайды. Үңгірді бойлап кіріп көрдік. Ұзындау болғанымен тар, 5-6 метрден кейін еңкейіп жү­руге тура келеді. Десе де әрі қа­рай 14-15 метрден кейін жү­ру мүмкін болмаған соң кері қайт­­тық. Жергілікті азаматтар үңгір ор­наласқан шоқпар тастың екін­ші жа­ғынан тағы бір шағын үң­гір­ді көрсетті. Сөйтсек, Әулие үңгір­дің құрылысы шоқпар тастың күнгейінен басталып, теріскейдегі екінші жақтан бір-ақ шығатын дәліз сияқты екен. Бір замандарда үңгірдің бел ортасы құлап, жабылып қалған. Сондықтан күнгей жақтағысы ғана әзірше қолжетімді. Сонау алмағайып кезеңде бұл жер­ді дұшпанынан қашқан азаматтар паналап, қауіп төнгенде екінші жағынан шығып, сытылып отырған деседі.

Қазақтың маңдайына біткен ғұлама ғалым Қаныш Сәтбаев бұл жерде 1920 жылы болыпты. Жергілікті жұрт соған орай үң­гірді «Қаныш үңгірі» деп те атайды. Шоқпар тастың ең биігіне шыққанда айналаның барлығы алақандағыдай көрі­неді. Оңтүстік төскейде 60 шақырымдай жерде Баян­ауылдың Қызылтау, Сарытауы қол бұл­ға­са, оңтүстік-батысқа қарай То­­райғыр таулары сі­лем­деніп жатыр. Жоң­ғар шап­қыншы­лығы кезін­де қа­зақ жасақтары осы таулар­дың биік нүктелеріне от жағып, жау­дың келгенін жеткізген екен. Малайсарының қарындасы Май­­сары жоғарыда айтқан Гау­һар биігінен (бір деректерде Қарауыл төбе аталады) айналаны шолып, қауіп көрінсе, ағасына жаушы шаптырып отырған. Мәшһүр Жү­сіп­тің жазбаларында айтыла­тын­дай, Баянауыл мен Қалмақ­қырған таула­рындағы қазақ-жоңғар шайқастары нәти­жесін­де қазақтар жеңіске жетіп, Сары­арқа даласының тағды­ры шешілген.

 

Павлодар облысы,

Май ауданы,

Қалмаққырған мекені