Тұлға • 14 Қыркүйек, 2023

Тілегіне жеткен тұлға

4659 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Тұңғышбай Жаманқұлов деген есім бұл күнде бар қазаққа, тіпті өзге ұлттар үшін де әйгілі болып отыр. Оның әйгілілігі сондай, көшеде келе жатса да назар аудармайтын, реті келсе иіліп сәлем бермейтін адам жоқ. Сәті түскендері оның қолын алып, сол үшін өздерін бақытты жандай сезінеді. Театрда, кино залында немесе көпшілік жиналған жерде жұрттың жапа-тар­мағай онымен амандасып, реті келсе бір жапырақ қағазға қол қойдырып алып жатқанын көргенде менің есіме Сәбит Мұқановтың: «Осы да жетті деген тіле­гіне, жол таптым бар қазақтың жүрегіне» деген өлең жолдары еріксіз түседі.

Тілегіне жеткен тұлға

Коллажды жасаған – Алмас МАНАП, «EQ»

Иә, ол – тілегіне жеткен адам. Бұ­лай деп айта салу, әрине, оңай. Осы «тілегіне жеткен адам» деген ұғымның астарында қаншама жанқиярлық еңбек жа­тыр. Сонау кездегі «бала актерден дара актер» болғанға дейінгі аралықта қаншама ізденіс, қаншама төгілген тер, оқу, үйрену, шеберлікті шыңдай түсу үшін өзін-өзі аямай қамшылау, қанша­ма асулар, қаншама кедергілер жатыр десеңші. Мінген атың топтан озбай­тын мініс аттың бірі болса, оған жұрт көңіл аудармайды, ал мінген атың жүй­рік болып, қалың топтан қара үзіп шыға бастаса, «ауруда шаншу жаман, сөзде қаңқу жаман» дегендей, неше түрлі қаңқу сөз де желдей есіп шыға келетіні бар. Тұңғышбай Жаманқұлов қаң­қу сөз де «құр» қалған жоқ. Бірақ ол ондай жел сөздерге қарсы тұра білді. Өйткені оның бар сенгені – өзінің қабілет-қарымы мен таланты болды. «Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, еңбегің мен ақылың екі жақтап» деген ұлы Абайдың сөзі өмірлік кредосына айналды.

Оның шығармашылық жолына, суреткер-актер әрі режиссерлік жолына тоқталып жату тым ұзақ, Тараздан Меккеге дейін жаяу шыққанмен бірдей: «бала актер» Тараз болса, «дара актер» – Мекке. Тұңғышбай талай-талай жол аза­бын тартып, осы аралықты жаяу жүріп өтті.

«Бала актер» демекші, мен Тұңғыш­баймен «бала» кезінде жақынырақ таныстым. 1978 жылы Бәйтен Омаров М.Әуезов театрының сахнасына ме­нің «Әпке» атты пьесамды тұғыш рет қойған еді. Тұңғышбай сол спектакльде Қабеннің рөлін ойнаған. Қабен – әп­кені, яғни Қамажайды кездесу­ге шақы­рып, тұрмысқа шығуға сөз са­лып жүр­ген жігіт. Ол кезде Тұңғышбай отыз­ға енді жеткен жас жігіт болатын. Өзі­не тұрмысқа шығуын өтініп жүр­­ген жігіттің тым жас болғанына кө­ңілі толмаған Фарида Шәріпова репе­тиция кезінде: «Құдай-ай, жап-жас баламен де ғашықтар сахнасын ойнайтын болдым-ау» деп күлгені әлі есімде. Содан бері аттай 45 жыл өтіп­ті. Осы 45 жыл бала актерді дара ак­тер­ге айналдырыпты. Ол екеуміздің шы­­ғар­машылық достығымыз Әуезов театрын­да қойылған «Кішкентай ауыл» спектаклінен соң жаңа биікке көтеріл­ді. Мұнда ол делқұлы Демесіннің рө­лін тамаша ойнап шығып еді. Бұл спектакль жайлы кезінде бүкілодақтық «Теат­ральная жизнь» журналы көлемді мақала жариялаған да болатын.

Қай кезде оқығаным есімде жоқ, Т.Жаманқұлов туралы «Казахстанская правда» газетінде шыққан бір мақалада: «Он известен как неутомимый создатель образы великих казахских ханов» деп жазғаны есімде қалыпты. Оның болмыс-бітімі де, бойы мен ойы да, «Қайғысыз хан семіреді» дегендей, Абылайдан бас­тап басқа да хандардың рөлінде сахна­ға шыққанда бүкіл қимыл-әрекеті мен сөз саптауларынан, келбетінен халқы­ның қамын ойлаған уайым құшағында­ғы хандар мен ел билеушілерінің тірі бей­­несін көргендей боламыз. Оның сах­нада, экранда сомдаған рөлдерін санап шығу мүмкін емес. «Үндінің тарихын санап шығу – жүзжылдық арша аға­шы­ның қылқанды жапырақтарын санап шығумен бірдей» деп үнді жазушысы Мулк Радж Аманд айтқандай, Тұңғышбай сомдаған әйгілі бейнелер мен рөлдерге талдау жасау тоғайдағы талдардың бұтақтарын санап шығумен бірдей.

Биіктер сырласады, аласалар сыбыр­ласады. Тұңғышбай театр табалды­ры­ғын аттаған күннен бастап алдыңғы аға­ла­рымен сырласып өтті. Көзі тірі­лер­дің өз­імен, көзі жоқтардың рухымен сыр­­ласты. Құдайға шүкір, қазақ сахнасы сыр­ласатын, үйренетін тұлғалардан кенде болған жоқ. «Зер қадірін зергер біледі» дегендей, талант талантты тани біледі, бірін-бірі таба біледі. Тұңғышбай соларды тани білді, таба да білді. Кей кезде «егер Тұңғышбай секілді сахна мен экран шебері Ресейде өмір сүрсе, атақ-даңқы жер жарған нағыз өнер майталманы болып әлемге танылған аса ірі тұлғалардың бірі болар еді» деп ойлаймын. Амал қанша, біздің танымдық шеңберіміздің өрісі тар, экрандық туындыларымыз халықаралық деңгейде оқиға жасай алмай келеді.

Есімде, осыдан бірнеше жыл бұрын Алматыға грузиннің атақты актері Кикабидзе келгенде, біздің халық арасында театр мен кино саласында танымал болып жүрген қайраткерлер де бар, бәрі қоға­дай жапырылып, оны қолдан-қолға тигізбей кездесулер өткізіп жатты. «Япыр-ай, – дедім сонда күйініп. Дәл осы Кикабидзедей актерлер өзі­мізде де бар еді ғой. Тұңғыш­бай Жаман­құлов сол Кикабидзеңізді ойы­мен де, бойымен де он орап алатын актер емес пе еді? Неге біз осы өзге десе өзеу­реп тұра­мыз? Өз өнерімізді, өз тұлға­ла­рымызды өзге­лерден биік қою­ды қашан үйрене­міз? Осындай өзгеге та­бы­нушылықты көп көрген соң екен ғой байғұс Пушкин­нің: «Черт догодал, с таким талантом и умом родиться мне в России!» деп күйін­гені. Бірақ Ре­сей Пушкиннің осы сөзінен кейін өз таланттарын бағалауды үйрене бастады. Ресей қоғамы секілді, біз де өз таланттарымызды бағалауды үйрене бастай­тын шығармыз».

Кешегі бала Тұңғышбай бұл күнде дара Тұңғышбайға айналып, жетпістің бесеуіне де жетіп қалыпты.

Бұл жас – адамның ақыл-ойы орнық­қан, Гете айтқандай өткенге көз жүгір­тіп, сол жолда орындай алмаған мақсат­та­ры­на шүйлігіп кірісетін жас. Бұл жас – ұйқы азайып, арман көбейетін жас. Арман-мақсатың түрткілеп ұйқыңды қашырса оған қапаланба, Тұңғышбай іні-досым! Осы жеткен жетістігіңнің бәрі – еңбегің мен ақылыңның жемісі. Осы екеуінің жетегіне әлі де ере бер. Ол үшін амандық керек. Жамандықты жеңетін бір-ақ нәрсе бар, ол – амандық. Жамандықтың өлетін жері де – жақсы­лардың кеудесі.

Ақыл-парасатың толыққан, шығар­ма­­­шылығың молыққан жасыңда жа­быр­­қап қалмай, жалықпай жаңа мақсат­та­рыңды жүзге жеткенше жүзеге асыра бер.

 

Дулат ИСАБЕКОВ,

жазушы