Руханият • 10 Қазан, 2023

Ұлт тарихын түгендеген

463 рет
көрсетілді
11 мин
оқу үшін

Қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби мұрағаттанушы Амантай Сатаев ұлт тарихын зерделей жүріп, бабалар ізін, халқының қасиет-қалыбын әдеби мұраларына да арқау етті. Бір басына сан түрлі санаткерлік тоғысқан тағылымды тұлға көзі тірі болса тоқсан жасқа толар еді.
Көрнекті ғалым Тұрсынбек Кәкішев: «Архивтерде кездесе бермейтін маңызды мағлұматтар Амантайдан табылады», деп ағынан жарылған халқының аяулы перзенті жарына қалдырған бір өсиетінде: «Сен түңілме! Заман өзгереді, әлі-ақ зердесі ояу жастар келеді. Шаңын қағып алып барсаң менің жазғандарымның бәрі – қазақ халқын бір сатыға көтеретін дүниелер», деп толғаныпты. Амантай ағаның рухы сіңген киелі шаңыраққа ат басын бұрып, жары Гүлжан САТАЕВАМЕН әңгімелесіп қайттық.

Ұлт тарихын түгендеген

Әлімхан Ермеков Әлкей Марғұлан Амантай Сатаев

– Гүлжан апай, Амантай аға өмір­ден озғалы да жиырма жылдан астам уақыт өтіпті. Біз ол кісіні қазақ­тың тұңғыш кәсіби архивариусы, із­де­нім­паз тарихшы, талантты жа­зушы ретінде танимыз. Сіздің ұғымы­ңыз­дағы Амантай Сатаев кім еді?

– Амантай туған халқын жан дүние­сімен, бүкіл болмысымен жақсы көрген адам. «Таулар алыстаған сайын биіктей беретіні» секілді, оның адами ажары уақыт өткен сайын біздің санамызда жаң­ғырып, биіктеп барады. Бәлкім сағыныш шығар...

 Табандылық пен талмай іздену оны үлкен еңбектерге алып келді. Жұмыс­тан үйге келгесін демалуды білмей­тін. Бә­ріміз ұйқыға кеткенде жазу үсте­ліне жай­ғасатын әкелерін таңертең са­баққа ба­ратын балалары әлі сол орында көріп таңғалатын. Өзі ойға алған тақырыбына қатысты әлдеқандай тың дерекке қол жеткізсе, балаша қуанатын. Сарғайған парақтарға сарыла қарап, том-том кітапты тауыса оқитын. Бұл қасиет оған жастайынан қалыптасса керек. 16 жасында Мәскеу Архив және тарих институтына оқуға түскенін біле­сіздер. Сабақтан қолы қалт еткенде Ленин атындағы кітапханаға барып, ондағы қазаққа қатысты ақпараттар мен де­ректердің бәрін қағазға түсіріп алатын көрінеді. «Мәскеуге барғанда бірауыз орысша білмейтінмін, араға алты ай салып орыстарды да басып оздым», деп күлетін. Мәскеулік профессор оның ізденімпаздығына таңғалып, «Са­таев, сен орыс әдебиетінен емтихан тапсырмасаң да болады. Зачет», дейтін көрінеді. Аттила, Абылай хан, Бөгенбай батыр, Нияз батыр, Абай, Тәттімбет, Төле би, Шоқан, Мұстафа, Әміре, Мағжан сын­ды тарихи тұлғалардың өмірі мен шығармашылығына қатысты зерттеу мақалалар жазды, әдеби шығармаларына да олардың бірсыпырасын арқау етті. 1966 жылы «Қазақ әдебиеті» газетіне ака­демик Әлкей Марғұланға арнап «Көне мазарлардың сыры қандай?» деген та­қырыппен ашық хат жазды. Әлекең көп ұзатпай тарих тереңіне үңілген інісіне жауап жолдады. Мұның бәрі жеке бастың мәселесі емес, ұлт тарихын түгендеуге қосылған ұшан-теңіз еңбек еді.

Бір тақырыпқа қалам терберде кейіп­керінің шығармаларын оқумен шектелмей, басқан ізін, өскен ортасын, туған табиғатын кешенді зерттеуге күш салатын. Құрғақ эмоцияға берілмей, тарихи дәйектілікке айрықша мән беретін. 1984 жылы күнделігіне: «Бұл тұлғалардың елінде болдым, бұлар туралы жаздым. Абай Құнанбайұлы, Бұқар жырау, Тарас Шевченко, Рудаки, Низами, Ғабдулла Тоқай, Жамбыл Жабаев, Райнис, Ма­хамбет, Құлтума, Ілияс, Сәкен, Ованес Туманян, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Ал­тынсарин, Федор Достоевский, Михаил Пришвин, Ғани Мұратбаев, Құрманғазы, Тәт­тімбет, Сегіз сері, Біржан сал, Мәди» деп белгі қойыпты. Абайдың «Ескендір» поэмасы хақында «Ескендірге барар жолда» деген атаумен әңгіме жазды. Бұл та­қырыпқа қалам тербеу үшін тұтас Шы­ғыс жұлдыздарының еңбегімен танысып шықты.

Шығарманың 10 жылын арнаған «Шығыстан шыққан жиһангер» повесінде әйгілі Аттила-Оттылының өскен ортасы қазақ жері екенін айшықты дәлелдеді. Түркі өркениетінің тамыры тереңде жат­қанын, олардың өмір өнегесі игі құнды­лықтармен өрілгенін жеткізе жазды. Жаныма бататыны, сол тұста бұған елең еткен ешкім табылмады. Бұл 2001-2003 жыл­дары еді. Үлкен басылымдардың ешбірі оны басуға ықылас танытқан жоқ. Өзі еңбек ететін «Студент» газетінің әр нөмі­ріне бөліп-бөліп беріп отырды. 2004 жылы өмірден озды. Кейін материалды сту­дент газетінен жинақтап, кітап шығар­дық.

– Ағамыз ұлт тарихын ұлықтау «жа­бық» тақырып ретінде саналған кеңестік кезеңнің өзінде ел тағдыры үшін өзек­ті де өткір дүниелерге бара біл­ді. Осы­ның зиянын тартқан кезі болды ма?

– Оның бар арманы қазақтың көр­кейгенін көзімен көру еді. Қазақ жастары білімді болса, жақсы үйде тұрса, жақсы көлік мінсе, жарқырап жүрсе деп үнемі айтып отыратын. Кездесіп, әңгі­мелесе қалған жастарға қазақтың қандай терең, данышпан халық екенін біліңдер, бағалаңдар, сол ұлы жолды жаңылмай жал­ғастырыңдар деп өсиет айтатын. Жұрт Абайды енді танып жат­қанда, шығар­­маларын талдап, мына дүние­ні жазуға жарықтық қалай келді екен деп ой толғайтын.

 Шығармашылыққа берілгені сонша, бая-шая тіршілікке бас қатыра бермейтін. Осыншама дүниенің бәрін бала-шағаның қамымен жұмыс істеп жүріп жазды. Егер ол кісіде таза шығармашылықпен айналысатындай мүмкіндік болғанда артында бүгінгіден де көп мұра қалар еді. Қоңырқай тіршілік кешіп, өзіне бір жаңа костюм алмай өмірден өтті. Ең өкініштісі, сол жазған-сызған дүниелерінің көпшілігі көзі тірісінде көлемді кітап болып жарық көрген жоқ.

Тіршілігінде еңбегіне лайық сый-құрметке бөленді деп айта алмаймын. Тұрсынбек Кәкішев өз естелігінде: «Аман­­­тай маған өзінің тарихи танымы­ның молдығы және қазақтың рухани дүниесіне қарлығаштың қанатымен су тасы­ғандай пайдамды тигізсем деген азаматтық арымен ұнаған еді. Оны өзіне айта да бермейтінбіз. Соған ол іштей мүжілген де шығар. Сондықтан бар білгені мен тапқанын бауырына басып, айрықша қажет болғанда ғана сыртқа шығарғанда оны елеп даурықтыра да қоймаған шығармыз. Бірақ ондай ішкі сырын Амантай тіс жарып айтқанын, өкпелегенін естіген емеспін. Тойған қозы­дай томпиған қалпын өзгертпей өтті. Сөйтсек, кейін өкінерсіңдер деп әб­ден иі қанған дүниелерін де шығаруға құлшына қоймапты», деп жазғаны бар. Адами парасатының биіктігі шығар. Ешкімге кінә артып, өкпелеген емес. Ол ұлтқа қызмет етуді азаматтық боры­шым деп білді. Оның жиған-терген дүние­лерін зерттеп-зерделеу бүгінгі ұрпақтың еншісінде.

 Ағаларың өмірден өткен соң артында қалған мұрасын жарыққа шығарамын деп министрліктер мен қоғамдық ұйым­дардың табалдырығын тоздырдым. Соның арқасында 2004 жылы «Тұңғиық­тағы тұнықтар» кітабы оқырманға жол тартты. Араға жылдар салып тағы да көлемді алты кітабы жарық көрді. Тоқсан жылдығының қарсаңында «Дәуір» бас­пасынан таңдамалы туындылары енген тағы бір кітап қолымызға тигелі тұр.

– Ағамыз халқына қызмет қылуды өзінің перзенттік парызына балағанын айттыңыз. Әлкей Марғұлан бастаған ұлт зиялылары оны сол үшін де жақсы көрген шығар?

– Оның рас. Ағаң тіршілігінде қазақ­тың небір зиялы азаматтарымен араласты. Олар Амантайды төбесіне көтеріп құрметтейтін. Амантаймен бір кеш әңгімелескен Әлімхан Ермеков қолын қысып тұрып: «Айналайын, заманыңнан кеш не тым ерте туған бала екенсің», деп ризашылығын білдіріпті. Сол секілді Әлкей Марғұлан да Амантайды ерекше баға­лайтын. Кітабына «Амантай, саған деген көңілім ашық», деп тілек те жазған. Сөйте тұра табиғатынан тазалықты сүйе­тін Амантай бір кісінің алдына жеке мәселесімен барып көрмепті. Ондайға арланатын. 1957 жылы Ахмет Жұбановты Құрманғазыға байланысты қуғындалмақ болғанда Амантайдың «Жұлдыз» журна­лына жарияланған «Дала күйлері» атты киноповесі араша болыпты. Сонда А.Жұ­банов аты әлі таныла қоймаған жас жа­зушыға сырттай разы болып, өзіне жолық­са деп сәлем айтыпты. Амантай сол кезде алдына барып, «Сатаев деген мен едім», деп айтпай кеткен адам.

Украинның бір ақыны Амантай туралы поэма жазды. Өйткені ағаң Тарас Шевченконың шығармашылығын, өмірін бір кісідей зерделеді. Шевченконың ме­рей­тойларына, оған қатысты өткен әр­бір шараға Амантайды украиндықтар қал­дырмай шақыратын. Бір жолы билет та­был­мағандықтан бара алмай қалғаны бар.

 Әдеби ортада болайын деп арман-аң­сарын Алматыға таңды. Бұл ойын Әди Шәріпов қолдап, қанаттандырған еді. Алматыға келіп әдебиетіміздің небір мар­ғас­қаларымен араласты, сырлас, сый­лас болды. Қанаттас-қаламдастары да оның кісілігіне, талантына айрықша құрметпен қарайтын.

– Жаңа сөреден бірнеше кітапқа жүк боларлық ағаның күнделіктерін байқадық. Бұл да оқырманға жол тартса тамаша болар еді...

– Иә, күнделіктерін жинақ етіп жа­рыққа шығару ойымызда бар. Мені көптен бері мазалап жүрген дүние осы. Жасым 86-ға келді. Оларды жүйелеп реттеуге үлкен күш-қайрат керек, уақыт қажет. Біреудің қолына ұстата салуға тағы болмайды. Әйтеуір тасада қалмайтынына сенемін. Қыздарым Жанар мен Сәуле де әке жолымен архив саласында еңбек етіп, әкелерінің мұрасын насихаттауға үлкен үлес қосып жүр. Осы жұмыстармен де қыздарым айналысар деген үміттемін.

– Әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен –

Арман ОКТЯБРЬ,

«Egemen Qazaqstan»

 

АЛМАТЫ