Әлем чемпиондарының ұстазы

Қарқаралы топырағының тумасы Амангелді Мұсабеков сонау 1971 жылы еркін күрестен КСРО халықтарының спартакиадасына қатысты. Қатысқанда да, әлдекімдердің шешімімен Қазақстан құрамасынан орын бұйырмай, амалсыз Тәжікстанның атынан күресті. Тоқсан кило салмақ дәрежесіндегі қарсыластарын бет қаратпай жеңіп келе жатып, Қазақстан құрамасының мүшесі Петр Суриковпен белдесер кезде бапкерлер: «Аман, Қазақстанға медаль керек, жеңіле сал», деп жабыла өтініп, ақыры көндірді. 

Егемен Қазақстан
01.03.2018 3678

Өз ұстазы Феликс Премильскийдің өзі: «Сен Петрді жеңсең, мыналар мені түтіп жейді, бір сөзімді сыйла», деп жыларман болды. Суриковты осының алдында ғана 6:0 есебімен еңсерген Мұсабеков зар күйінде еді. Сол спартакиададан бұйырғаны – бесінші орын. Суриковқа жол бермегенде, бір медаль қолында еді. Қазақтың мойнындағы империя қамыты Амангелдідей азаматтардың да еркіндігін шектеген заман еді ғой.

Спортқа арнаған неше жылғы еңбегінің жемісін ол бапкерліктен көрді. Өзі жете алмаған биіктерге шәкірттері жетті. 1981-1987 жылдар аралығында Амангелді Мұсабеков баптаған ұландар Кеңес Одағын дүркіретіп, одан әрі әлем чемпионаттарында олжа салды. Сол тұста үш бірдей төл шәкірті – Амангелді Жапаров, Серік Алшынбаев және Мұрат Маяуызов Алаш жұртының боз кілемдегі намыс туын биік ұстады.

Серік Алшынбаев – 1982 жылы еркін күрестен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ баласы. Бұл, әрине, айтуға ғана оңай. Ол кезде әлемдік додадан гөрі, Кеңес Одағының чемпионатында топ жару қиын еді. Талай мықтыға сан соқтырған бала Серік 1981 жылы КСРО оқушылар спартакиадасында үшінші орынға табан тіресе, сол жылы бозбалалар арасында Одақ чемпионы атанды. Одақ чемпио­ны әлем біріншілігіне талассыз барса керек еді. Бірақ кеңестік құрамадағы ішкі тартыс тым қатты болатын, оның үстіне Мәскеудің қазақ балуандарына деген қырын қабағы бар. Амангелді Мұсабеков шәкіртінің алтын медалі әлем чемпионатына баруға кепіл бола алмайтынын жақсы түсінді. Үмітті күмән еңсерген күндердің бірі еді. Одақ құрамасының жаттығу жиыны барысында әлемге әйгілі маман Арменак Карапетян 60-қа толып, жастар құрамасын жасақтаушы «ығайлар мен сығайлар» дастарқан басына жиналды. Сол жиында 34 жастағы Амангелді гитарамен орыс романстарын тамылжыта шырқайды. Мұның өнері құраманың аға жаттықтырушысы Шәміл Неврединовтің әйеліне қатты ұнайды. «Сіз бай адам екенсіз!», дейді ол ыңғайы келгенде ризалығын білдіріп. «Егер бай болсам, шәкірттерім ендігі әлемдік жарыстарға барған болар еді», – дейді жас бапкер іштегі бұлқынысын жасыра алмай...

Құдай сәтін салып, Серік іріктеу белдесулерін жеңіп ал­ды. Жол­дамаға талас сонда да ба­сыла қоймады. Неврединов­тің бөлмесінен де ерлі-зайып­ты­лар­дың шаң-шұң айқайы естілді. Ақыры не керек, әлем чемпио­натына баратын балуандарды ха­барлайтын кез де жетеді. «Шә­міл Неврединов 52 килода Серік Ал­шынбаевты атап тұрып, маған сондай бір ызғармен оқты көзін қадап өтті, – дейді Амангелді Мұсабеков сол күнді еске алып. – Ал оның әйе­лі күрес залының арғы бетінен маған бас бармағын көрсетіп жымиып тұрды». Сөйткен Серік сенімді ақтап, әлем чемпионатынан алтын медальмен оралды. Осы Серікті Амангелді бапкер сонау 1978 жылы Қарқаралы өңірін­дегі екі жүздей баланы күрес­тіріп, іріктегенде жалғыз өзін таңдап алып, Қарағандыдағы спорт мектеп-интернатына әкеліп орналастырған еді. Ұстаз бен шәкірт үшін нағыз сынақ осы жерден басталады. Дәрігерлер болашағынан үміт күттірген бала­ның жүрегінде туабітті ақауға қоса жамбас сүйегінен де кінәрат та­уып, оған күресуге тыйым салды. Соған қарамастан, табанды бапкер дарынды жеткіншекті бір жыл бойы жеңіл жаттығулармен шыңдап, уақыт оза баптау процесін күрделендіре отырып, ақыры оны Кеңес Одағындағы маңдайалды балуандар қатарына қосты. Серіктің жүрегі бірнеше жылдан кейін қалпына келсе, жамбас сүйегіндегі дерті маза­лауын қоймады. Талай жарыстардың шешуші тұстарында сыр беріп, амал­сыз жеңілген кездері қанша­ма. Қайсар балуан мен қайратты бап­кері сонда да жасыған жоқ: Серік 1984 жылы Кеңес Одағы құ­ра­масының сапында жастар арасын­дағы Әлем кубогын жеңіп алса, 1986 жылы КСРО халық­тары­ның спартакиадасында күміс жүл­­деге қол жеткізді. Бұл – еркін күрес­­тегі қазақ балуандарының та­ри­хына алтын әріптермен жа­зыл­ған зор жетістіктер. Ал 1987 жыл­­ғы КСРО чемпионатында Се­­рік Алшынбаев төрешілердің кө­­пе-­көрінеу әділетсіздігі салдары­нан төртінші орынды қанағат тұтты.

* * *

Аужекеңнің өзімен аттас шә­кірті Амангелді Жапаров – еркін күрестен жастар арасында әлем чем­пионы болған тұңғыш қазақ ба­луаны. Бұл биікке ол 1983 жы­лы АҚШ-тың Лос-Анджелес қала­сын­да қол жеткізген болатын. Ал оған дейін, яғни 1981 жы­лы КСРО оқушылар спартакиа­да­сының бас жүлдесін, Бүкілодақ­тық жасөспірімдер біріншілігінің күміс медалін жеңіп алды. 1983 жылы Кеңес Одағының жастар чем­пионатында үшінші орынға табан тіреді. Сол жылы КСРО құ­ра­масы сапына қабылданды. Сол кезде 52 кило салмақ дәрежесінде Одақтағы ең үздік балуанның бірі біздің Амангелді еді. Бірақ құ­раманың бапкерлер кеңесі Киев­тегі әлем чемпионатына содан жарты жыл бұрын ғана ота жа­сатқан балуан Анатолий Бе­лог­­лазовты қосып, ол қола медаль­­ға ғана қол жеткізе алды. Әйтсе де жаратылысынан қайсар, әрі мі­­незді жігіт келесі 1984 жылы КСРО құрамасының сапында Әлем кубогын жеңіп алды. Сөй­тіп Амангелді Жапаров халқы­мыздың спорт тарихына еркін күрес­тен жастар арасында әлем чем­пионы және ересектер арасын­да Әлем кубогының иегері атанған алғашқы қазақ балуаны ретінде тіркелді.

Амангелді ағамыздың үлкен үміт артқан тағы бір шәкірті – Мұ­рат Маяуызов. Талантты бал­уан 1987 жылы 62 кило салмақ­та «Динамо-1» спорт қоғамы құра­масының сапында КСРО кубо­гының жеңімпазы атанды. Ол 1984 жылы Алматыда өткен Одақ кубогы үшін сында да барлық қарсыластарынан басым түскен болатын. 1982-1984 жылдар ара­лы­ғында КСРО жасөспірімдер жә­не жастар чемпионаттарында бір күміс, екі қола медальға ие болды.

Иә, 1981-1987 жылдардағы қазақ еркін күресі балуандарының нәтижелеріне көз жүгіртсек, Аман­гелді Мұсабеков шәкірт­тері­нің республика көлемінде озық болғанына көзіңіз жетеді. Ал елі­міздің, одан әрі бүкіл Кеңес Ода­­ғының шегінен асып, әлемдік ау­қымдағы бәсекелерде дара шы­ғу қаншалықты қиын екені бел­гілі. Осының бәрі, бірінші кезекте, бапкерге байланысты. Егер ол терең ізденбесе, өз кәсібіне шы­­­найы махаббатпен кіріспесе, шә­кірт­­терін соңынан ерте алмаса, олар­ға дүниежүзілік жарыстың жүл­­десі былай тұрсын, ел чемпио­на­тында жеңіске жетудің өзі мұң болар еді.

Амангелді аға 1978-1984 жылдар аралығында шәкірттерімен бірге әуелі бүкілодақтық «Динамо» қоғамының құрамасында, кейін КСРО құрамасының сапында тер төкті.

Мақсатқа жету үшін талай құр­бан­дыққа баруға тура келді. Қа­ра­ғандыдағы Әлия Молдағұлова атындағы спорттық мектеп-интернатта бапкер болған кезінде сол интернат жатақханасында он жылдай тұрыпты. Пәтер алу туралы әңгіме қозғалғанда, «Әлем чемпионын дайындамай осы жерден кетпеймін», дейтін көрінеді. Жазғы каникул кезінде интернат автобусын сұрап алып, ауыл-аймақты аралайды екен. Сондағы іздейтіні – спортқа бейім бала. Шәкірт етіп алған балаларды өз перзентіндей бауырына басып, қажет кезде солардың ұстазы, дәрігері, психологы, диетологы, сырласы, алыс жолдағы қамқоршысы да бола білген. Сөйткен еңбегі ақталды. Талай жыл төккен маңдайтері алтын-күміске айналып, есімі қазақ спортының тарихында қалды. «Бұл күнде мектеп-интернатты ұзақ жыл басқарған Бақдәулет Үрбісінов деген ағамызды құрметпен еске аламын. Әрбір ісіме қолдау көрсетіп, қолтықтан демеп отырды. Нағыз спорттың жанашыры, ұлтын сүйген адал да асыл азамат еді», дейді бұл күнде бапкер аға тебірене.

* * *

Амангелді Мұсабеков жарты ғасырға жуық бапкерлік ғұмырында табыстың шыңына да шықты, тепкі мен теперішті де көріп бақты. Айналасында жүрген іші тар пенделер бұған ұлтшыл деп жала жауып, Мәскеуге арыз да домалатқан. Сол Мәскеуден екі рет комиссия ерінбей келіп, мұның ісін май шаммен қараған кездер де болды. Атаққа қызықпаған, мансапқа құмартпаған асыл текті қасиет бар еді бойында. Тіпті бір кездері Қарағанды облысы спортының басшысы қызметін ұсынғанда бас тартқан. Екі бірдей әлем чемпионын даярлағаны үшін «КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы» атағын да алуы керек еді. Құжаттарын Мәс­кеу сұратып алса да, соны артынан қумады...

Заман алағай да бұлағай бол­ған 90-жылдары бапкерлік қызметтен қол үзіп, кәсіпкерліктің де дәмін татты. Күрестен басқаны көрмеген шәкірттеріме де шарапаты тисе деген ниет қой, баяғы. Содан біраз жылды артқа салып, өзі талай уақыт тер төккен мектеп-интернатқа қайта оралғанында, сол кездегі басшылықтың қар жау­ған қабағына тап болды. Бұл жағдай бапкердің жанына қат­ты батып, жүрегіне жара салған еді. Қолды бір сілтеп, кете бар­ған. Сөйтіп жүрген күндер­дің бірінде сол кездері ел спор­тын басқарған Дәулет Тұрлы­хановтан шақырту алды. Ұзамай Астанадағы Қажымұқан Мұңайт­пасов атындағы спорттық мектеп-интернатқа бапкер болып ораналасты. Екі жылдай тер төгіп, боз кілемді жағалаған талай бозөкпенің жүрегінде киелі күрес өнеріне деген құштарлық отын маздатты. Мектеп-интернаттың сол кездегі басшысы, белгілі спорт журналисі Қыдырбек Рысбек тарапынан қолдауды молынан көрді. «Қыдырбектің азаматтығы сондай, шәкірттерім Оралға жұмысқа шақырғанында менімен бірге сонау Батыс Қазақстанға барып, ондағы маған жасалған жағдайға көз жеткізгеннен кейін ғана кері қайтып еді», дейді Амангелді аға.

Оралда Амангелді Әбдішұлы 14 жылға жуық бапкерлік етті. Көбіне жас дарындарды күрес өнеріне баулып, жоғары жетіс­тік­тер спортына апарар даңғылға сал­ды. Таяуда, қасиетті Орал топы­ра­ғында ғұмырының жасампаз еңбекке толы қимас жылдарын қалдырып, Амангелді аға өзі­нің туған жеріне оралды. Қазір зайыбы, ұлағатты ұстаз Нұр­би­ке Ахметжанова екеуі Қараған­дының маңындағы Ақтас деген кентте тұрып жатыр. Екі ұл, бір қыздан жеті-сегіз немере сүйген.

Бүгінде Амангелді аға Мұса­беков ақсақал 70-ке келіп отыр. Қазаққа екі бірдей әлем чемпионын сыйлаған әйгілі бапкерді елге келді екен деп әзірге іздей қойған ешкім жоқ. Өзі талай жыл еңбек еткен спорт мектеп-интернаты, жалпы Қарағанды спортының басшылығы тым-тырыс. Кіндік қаны тамған Қарқаралысы да атағын айдай әлемге шығарған қыран тектес ұла­ны­ның бір хабарын білсе артық бол­мас еді-ау. Жақсының қадіріне көзі тірісінде жеткеннен артық не бар?!

Қайрат ӘБІЛДА,

«Егемен Қазақстан»

Қарағанды облысы

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.03.2019

Қостанайдың аудандары мен қалаларында елорданың жаңа атына орай акция өтті

26.03.2019

Қостанай облысында полицейлер азаматтық алып берді

26.03.2019

Сенат Төрағасы Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасымен телефон арқылы сөйлесті

26.03.2019

Мамандар Қаламқастағы апат зардабын өрт ауыздықталған соң анықтамақ

26.03.2019

«Қаламқас» кен орнындағы жағдай бойынша қылмыстық іс қозғалды

26.03.2019

Сыртқы істер министрінің орынбасары тағайындалды

26.03.2019

Мен кешегі шалдарды түгел көрдім

26.03.2019

Қазақстан мен Вьетнам арасындағы өзара құқықтық көмек туралы шартты ратификациялау туралы заң жобасы қаралды

26.03.2019

Сенат комитетінде арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар туралызаң жобалары қаралды

26.03.2019

Ақтамберді жыраудың басына кесене орнатыла ма?

26.03.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Украина Президенті Петр Порошенкомен телефон арқылы сөйлесті

26.03.2019

Ержан Жылқыбаев еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды

26.03.2019

Алмат Мадалиев Әділет вице-министрі қызметіне тағайындалды

26.03.2019

#NurOtanTrends пікірталас алаңының кезекті отырысы өтті

26.03.2019

Францияның Бас Консулдығы «Франция мәдениеті» байқауын ұйымдастырды

26.03.2019

Алматыда алғашқы «Қыз Жібек аруы» байқауы өтті

26.03.2019

Академик Асқар Жұмаділдаев жасырған есебін шығарған СДУ студентіне 100 доллар сыйақы берді

26.03.2019

Байқау жеңімпаздары оңтүстікті аралайды

26.03.2019

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Алматы қаласына барды

26.03.2019

Нұр-Сұлтан – Токио бағытында рейс ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу