Әлем чемпиондарының ұстазы

Қарқаралы топырағының тумасы Амангелді Мұсабеков сонау 1971 жылы еркін күрестен КСРО халықтарының спартакиадасына қатысты. Қатысқанда да, әлдекімдердің шешімімен Қазақстан құрамасынан орын бұйырмай, амалсыз Тәжікстанның атынан күресті. Тоқсан кило салмақ дәрежесіндегі қарсыластарын бет қаратпай жеңіп келе жатып, Қазақстан құрамасының мүшесі Петр Суриковпен белдесер кезде бапкерлер: «Аман, Қазақстанға медаль керек, жеңіле сал», деп жабыла өтініп, ақыры көндірді. 

Егемен Қазақстан
01.03.2018 3579

Өз ұстазы Феликс Премильскийдің өзі: «Сен Петрді жеңсең, мыналар мені түтіп жейді, бір сөзімді сыйла», деп жыларман болды. Суриковты осының алдында ғана 6:0 есебімен еңсерген Мұсабеков зар күйінде еді. Сол спартакиададан бұйырғаны – бесінші орын. Суриковқа жол бермегенде, бір медаль қолында еді. Қазақтың мойнындағы империя қамыты Амангелдідей азаматтардың да еркіндігін шектеген заман еді ғой.

Спортқа арнаған неше жылғы еңбегінің жемісін ол бапкерліктен көрді. Өзі жете алмаған биіктерге шәкірттері жетті. 1981-1987 жылдар аралығында Амангелді Мұсабеков баптаған ұландар Кеңес Одағын дүркіретіп, одан әрі әлем чемпионаттарында олжа салды. Сол тұста үш бірдей төл шәкірті – Амангелді Жапаров, Серік Алшынбаев және Мұрат Маяуызов Алаш жұртының боз кілемдегі намыс туын биік ұстады.

Серік Алшынбаев – 1982 жылы еркін күрестен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ баласы. Бұл, әрине, айтуға ғана оңай. Ол кезде әлемдік додадан гөрі, Кеңес Одағының чемпионатында топ жару қиын еді. Талай мықтыға сан соқтырған бала Серік 1981 жылы КСРО оқушылар спартакиадасында үшінші орынға табан тіресе, сол жылы бозбалалар арасында Одақ чемпионы атанды. Одақ чемпио­ны әлем біріншілігіне талассыз барса керек еді. Бірақ кеңестік құрамадағы ішкі тартыс тым қатты болатын, оның үстіне Мәскеудің қазақ балуандарына деген қырын қабағы бар. Амангелді Мұсабеков шәкіртінің алтын медалі әлем чемпионатына баруға кепіл бола алмайтынын жақсы түсінді. Үмітті күмән еңсерген күндердің бірі еді. Одақ құрамасының жаттығу жиыны барысында әлемге әйгілі маман Арменак Карапетян 60-қа толып, жастар құрамасын жасақтаушы «ығайлар мен сығайлар» дастарқан басына жиналды. Сол жиында 34 жастағы Амангелді гитарамен орыс романстарын тамылжыта шырқайды. Мұның өнері құраманың аға жаттықтырушысы Шәміл Неврединовтің әйеліне қатты ұнайды. «Сіз бай адам екенсіз!», дейді ол ыңғайы келгенде ризалығын білдіріп. «Егер бай болсам, шәкірттерім ендігі әлемдік жарыстарға барған болар еді», – дейді жас бапкер іштегі бұлқынысын жасыра алмай...

Құдай сәтін салып, Серік іріктеу белдесулерін жеңіп ал­ды. Жол­дамаға талас сонда да ба­сыла қоймады. Неврединов­тің бөлмесінен де ерлі-зайып­ты­лар­дың шаң-шұң айқайы естілді. Ақыры не керек, әлем чемпио­натына баратын балуандарды ха­барлайтын кез де жетеді. «Шә­міл Неврединов 52 килода Серік Ал­шынбаевты атап тұрып, маған сондай бір ызғармен оқты көзін қадап өтті, – дейді Амангелді Мұсабеков сол күнді еске алып. – Ал оның әйе­лі күрес залының арғы бетінен маған бас бармағын көрсетіп жымиып тұрды». Сөйткен Серік сенімді ақтап, әлем чемпионатынан алтын медальмен оралды. Осы Серікті Амангелді бапкер сонау 1978 жылы Қарқаралы өңірін­дегі екі жүздей баланы күрес­тіріп, іріктегенде жалғыз өзін таңдап алып, Қарағандыдағы спорт мектеп-интернатына әкеліп орналастырған еді. Ұстаз бен шәкірт үшін нағыз сынақ осы жерден басталады. Дәрігерлер болашағынан үміт күттірген бала­ның жүрегінде туабітті ақауға қоса жамбас сүйегінен де кінәрат та­уып, оған күресуге тыйым салды. Соған қарамастан, табанды бапкер дарынды жеткіншекті бір жыл бойы жеңіл жаттығулармен шыңдап, уақыт оза баптау процесін күрделендіре отырып, ақыры оны Кеңес Одағындағы маңдайалды балуандар қатарына қосты. Серіктің жүрегі бірнеше жылдан кейін қалпына келсе, жамбас сүйегіндегі дерті маза­лауын қоймады. Талай жарыстардың шешуші тұстарында сыр беріп, амал­сыз жеңілген кездері қанша­ма. Қайсар балуан мен қайратты бап­кері сонда да жасыған жоқ: Серік 1984 жылы Кеңес Одағы құ­ра­масының сапында жастар арасын­дағы Әлем кубогын жеңіп алса, 1986 жылы КСРО халық­тары­ның спартакиадасында күміс жүл­­деге қол жеткізді. Бұл – еркін күрес­­тегі қазақ балуандарының та­ри­хына алтын әріптермен жа­зыл­ған зор жетістіктер. Ал 1987 жыл­­ғы КСРО чемпионатында Се­­рік Алшынбаев төрешілердің кө­­пе-­көрінеу әділетсіздігі салдары­нан төртінші орынды қанағат тұтты.

* * *

Аужекеңнің өзімен аттас шә­кірті Амангелді Жапаров – еркін күрестен жастар арасында әлем чем­пионы болған тұңғыш қазақ ба­луаны. Бұл биікке ол 1983 жы­лы АҚШ-тың Лос-Анджелес қала­сын­да қол жеткізген болатын. Ал оған дейін, яғни 1981 жы­лы КСРО оқушылар спартакиа­да­сының бас жүлдесін, Бүкілодақ­тық жасөспірімдер біріншілігінің күміс медалін жеңіп алды. 1983 жылы Кеңес Одағының жастар чем­пионатында үшінші орынға табан тіреді. Сол жылы КСРО құ­ра­масы сапына қабылданды. Сол кезде 52 кило салмақ дәрежесінде Одақтағы ең үздік балуанның бірі біздің Амангелді еді. Бірақ құ­раманың бапкерлер кеңесі Киев­тегі әлем чемпионатына содан жарты жыл бұрын ғана ота жа­сатқан балуан Анатолий Бе­лог­­лазовты қосып, ол қола медаль­­ға ғана қол жеткізе алды. Әйтсе де жаратылысынан қайсар, әрі мі­­незді жігіт келесі 1984 жылы КСРО құрамасының сапында Әлем кубогын жеңіп алды. Сөй­тіп Амангелді Жапаров халқы­мыздың спорт тарихына еркін күрес­тен жастар арасында әлем чем­пионы және ересектер арасын­да Әлем кубогының иегері атанған алғашқы қазақ балуаны ретінде тіркелді.

Амангелді ағамыздың үлкен үміт артқан тағы бір шәкірті – Мұ­рат Маяуызов. Талантты бал­уан 1987 жылы 62 кило салмақ­та «Динамо-1» спорт қоғамы құра­масының сапында КСРО кубо­гының жеңімпазы атанды. Ол 1984 жылы Алматыда өткен Одақ кубогы үшін сында да барлық қарсыластарынан басым түскен болатын. 1982-1984 жылдар ара­лы­ғында КСРО жасөспірімдер жә­не жастар чемпионаттарында бір күміс, екі қола медальға ие болды.

Иә, 1981-1987 жылдардағы қазақ еркін күресі балуандарының нәтижелеріне көз жүгіртсек, Аман­гелді Мұсабеков шәкірт­тері­нің республика көлемінде озық болғанына көзіңіз жетеді. Ал елі­міздің, одан әрі бүкіл Кеңес Ода­­ғының шегінен асып, әлемдік ау­қымдағы бәсекелерде дара шы­ғу қаншалықты қиын екені бел­гілі. Осының бәрі, бірінші кезекте, бапкерге байланысты. Егер ол терең ізденбесе, өз кәсібіне шы­­­найы махаббатпен кіріспесе, шә­кірт­­терін соңынан ерте алмаса, олар­ға дүниежүзілік жарыстың жүл­­десі былай тұрсын, ел чемпио­на­тында жеңіске жетудің өзі мұң болар еді.

Амангелді аға 1978-1984 жылдар аралығында шәкірттерімен бірге әуелі бүкілодақтық «Динамо» қоғамының құрамасында, кейін КСРО құрамасының сапында тер төкті.

Мақсатқа жету үшін талай құр­бан­дыққа баруға тура келді. Қа­ра­ғандыдағы Әлия Молдағұлова атындағы спорттық мектеп-интернатта бапкер болған кезінде сол интернат жатақханасында он жылдай тұрыпты. Пәтер алу туралы әңгіме қозғалғанда, «Әлем чемпионын дайындамай осы жерден кетпеймін», дейтін көрінеді. Жазғы каникул кезінде интернат автобусын сұрап алып, ауыл-аймақты аралайды екен. Сондағы іздейтіні – спортқа бейім бала. Шәкірт етіп алған балаларды өз перзентіндей бауырына басып, қажет кезде солардың ұстазы, дәрігері, психологы, диетологы, сырласы, алыс жолдағы қамқоршысы да бола білген. Сөйткен еңбегі ақталды. Талай жыл төккен маңдайтері алтын-күміске айналып, есімі қазақ спортының тарихында қалды. «Бұл күнде мектеп-интернатты ұзақ жыл басқарған Бақдәулет Үрбісінов деген ағамызды құрметпен еске аламын. Әрбір ісіме қолдау көрсетіп, қолтықтан демеп отырды. Нағыз спорттың жанашыры, ұлтын сүйген адал да асыл азамат еді», дейді бұл күнде бапкер аға тебірене.

* * *

Амангелді Мұсабеков жарты ғасырға жуық бапкерлік ғұмырында табыстың шыңына да шықты, тепкі мен теперішті де көріп бақты. Айналасында жүрген іші тар пенделер бұған ұлтшыл деп жала жауып, Мәскеуге арыз да домалатқан. Сол Мәскеуден екі рет комиссия ерінбей келіп, мұның ісін май шаммен қараған кездер де болды. Атаққа қызықпаған, мансапқа құмартпаған асыл текті қасиет бар еді бойында. Тіпті бір кездері Қарағанды облысы спортының басшысы қызметін ұсынғанда бас тартқан. Екі бірдей әлем чемпионын даярлағаны үшін «КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы» атағын да алуы керек еді. Құжаттарын Мәс­кеу сұратып алса да, соны артынан қумады...

Заман алағай да бұлағай бол­ған 90-жылдары бапкерлік қызметтен қол үзіп, кәсіпкерліктің де дәмін татты. Күрестен басқаны көрмеген шәкірттеріме де шарапаты тисе деген ниет қой, баяғы. Содан біраз жылды артқа салып, өзі талай уақыт тер төккен мектеп-интернатқа қайта оралғанында, сол кездегі басшылықтың қар жау­ған қабағына тап болды. Бұл жағдай бапкердің жанына қат­ты батып, жүрегіне жара салған еді. Қолды бір сілтеп, кете бар­ған. Сөйтіп жүрген күндер­дің бірінде сол кездері ел спор­тын басқарған Дәулет Тұрлы­хановтан шақырту алды. Ұзамай Астанадағы Қажымұқан Мұңайт­пасов атындағы спорттық мектеп-интернатқа бапкер болып ораналасты. Екі жылдай тер төгіп, боз кілемді жағалаған талай бозөкпенің жүрегінде киелі күрес өнеріне деген құштарлық отын маздатты. Мектеп-интернаттың сол кездегі басшысы, белгілі спорт журналисі Қыдырбек Рысбек тарапынан қолдауды молынан көрді. «Қыдырбектің азаматтығы сондай, шәкірттерім Оралға жұмысқа шақырғанында менімен бірге сонау Батыс Қазақстанға барып, ондағы маған жасалған жағдайға көз жеткізгеннен кейін ғана кері қайтып еді», дейді Амангелді аға.

Оралда Амангелді Әбдішұлы 14 жылға жуық бапкерлік етті. Көбіне жас дарындарды күрес өнеріне баулып, жоғары жетіс­тік­тер спортына апарар даңғылға сал­ды. Таяуда, қасиетті Орал топы­ра­ғында ғұмырының жасампаз еңбекке толы қимас жылдарын қалдырып, Амангелді аға өзі­нің туған жеріне оралды. Қазір зайыбы, ұлағатты ұстаз Нұр­би­ке Ахметжанова екеуі Қараған­дының маңындағы Ақтас деген кентте тұрып жатыр. Екі ұл, бір қыздан жеті-сегіз немере сүйген.

Бүгінде Амангелді аға Мұса­беков ақсақал 70-ке келіп отыр. Қазаққа екі бірдей әлем чемпионын сыйлаған әйгілі бапкерді елге келді екен деп әзірге іздей қойған ешкім жоқ. Өзі талай жыл еңбек еткен спорт мектеп-интернаты, жалпы Қарағанды спортының басшылығы тым-тырыс. Кіндік қаны тамған Қарқаралысы да атағын айдай әлемге шығарған қыран тектес ұла­ны­ның бір хабарын білсе артық бол­мас еді-ау. Жақсының қадіріне көзі тірісінде жеткеннен артық не бар?!

Қайрат ӘБІЛДА,

«Егемен Қазақстан»

Қарағанды облысы

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.12.2018

Үш ардагерге «Қарағанды облысының құрметті азаматы» атағы берілді

13.12.2018

Левандовски мергендер көшін бастады

13.12.2018

Жайықта балық қырылуының жаңа фактілері тіркелген жоқ

13.12.2018

Солтүстік Қазақстанда пластикті қайта өңдейтін  зауыт пайдалануға берілді

13.12.2018

Универсиададағы қарсыластар анықталды

13.12.2018

«Қазақтар Екінші дүниежүзілік соғыста: шетелдік архивтердің құжаттары» жинағы таныстырылды

13.12.2018

Анкарада жүрдек пойыз апатынан 4 адам қаза тапты

13.12.2018

Футзалдан әлем чемпионатының жеребесі тартылды

13.12.2018

СІМ-де ҮАК қызметі жөнінде Ведомствоаралық комиссияның бірінші отырысы өтті

13.12.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде Иран ядролық бағдарламасына қатысты жоспардың орындалуын қолдады

13.12.2018

Маңғыстау жастары – жаңғыру жолында

13.12.2018

Муай-тайдан Азия чемпионаты аяқталды

13.12.2018

Солтүстік Қазақстан полиция департаменті ең ашық ведомство болып танылды

13.12.2018

УЕФА Чемпиондар лигасы: 16 үздік анықталды

13.12.2018

Іле Алатауында қар барысы фототұзаққа түсіп қалды

13.12.2018

Мәскеуде үш боксшымыз айқасады

13.12.2018

Алматыда волейболдан «Буревестник кубогы» халықаралық турнирі басталды

13.12.2018

Алматыда ІІ Жалпыұлттық керлинг фестивалі өтіп жатыр

13.12.2018

Qazaq Banki түбегейлі таратылды: Салымшылар ақшаларын қайдан ала алады

13.12.2018

Қазақстан жастар құрамасы Канаданың жергілікті клубын жеңді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу