![«Бар қазақ мейбуканшы болса дейміз!..»](/article_photo/1528175595_article_b.jpeg)
СУРЕТТЕ: қазақ мейбуканшылары – сэнсей Нұрлан керімбаев, Ермек абақов және Бақтияр түрікпен.
Лифт ішінде төртеуміз. Ермектің жүзіне барлай қарадым. Сабырлы. Қаннен-қаперсіз тұрғандай... Басына тұтқиылдан қауіп төнсе, оның табан астында күллі денесімен адам танымастай жиырылып өзгеруі лезде-ау деп таңдана түстім. Іске білек, шынтақ, саусақ кіріседі... Бір сөзбен айтқанда, мейбукан-годзю-рю каратэшілер қас-қағым сәтте, айналуға мұрша бермейтін қуықтай құжыраның ішінде ең қатерлі деген қарсыласын тұқырта алады. «Лифт ішінде» тармағы мейбуканшылар жарғысында жазылған, годзю-рюдің өзге жауынгерлік ұрыстардан іс-қимыл ерекшелігі де осында. Бұл жігіттердің саусақтары суық қару саналады. Тасемен боп біткен аяқ-қолдың спорт залдағы көз ілеспес жылдамдықпен сермелгенін көрсеңіз... Осы Ермек Абақов еді мені сэнсей Нұрлан Керімбаевпен таныстырған. «Сэнсей» – жапон тілінен аударғанда жасы үлкен адамға, ұстазға, тәлімгерге айтылатын сөз. Біздің сөз қолданысымызда көп пайдаланатын «аға» сөзіне жақындығы да жоқ емес. Нұрлан – Қазақстан мейбукан год-зю карате-до федерациясының президенті. Ал Ермек – вице-президент. Жаттығуда тек қана «аға» сөйлейді. «Ағаның» айтқаны талқыланбайды. Сұхбаттасуда да солай екен. Әңгімені Нұрлан КЕРІМБАЕВ бастады.
– Каратэнің отаны – Окинава аралы. Онда 1865 жылға дейін Рекю императорлығы салтанат құрған. Жапонияға күштеп қосылғанның өзінде, окинавалықтар 1921 жылға дейін каратэні сырт көзден таса, құпия ұстаған. Қорлық көрсетіп, дүниелерін тартып алған самурайларды қолмен ұрып, өлтіріп қояды екен. Олардың саусақтары суық қару саналған, сондықтан қару алып жүруге рұқсат етілмеген. Жапон императоры алғаш рет бұл өлкеге ат басын бұрғанда аралда каратэнің гойше-рю, годзю-рю, шорен-рю, шита-рю атты төрт мектебі жұмыс істейтін. Окинава мектебі түлектерінің ойын-өнерін тамашалаған император Токиодан мектеп ашуды талап етеді. Мектептердің басшысы Тедзюн Мияги Токионың алыстығын сылтау етіп, бірінші мектепті Осакадан ашады.
– Әңгімеңізді тыңдаушыны қызықтырып бастайды екенсіз. Сіздің тарихқа тереңдеп үңілуіңізде бір сыр бар-ау...
– Мен Жапонияда жеті рет болдым... Әсіресе камикадзелер ең көп туған Окинавадан алған әсерім өлшеусіз. Олар императорға адалдығын көрсету үшін сондай әрекетке барған. Балық құсап қырылып қалған ел. Жанын аямай соғысқан еркектері әйелдеріне «Америкалықтардан жақсылық күтпеңдер!» деген уағыз айтқан. Содан қыз-келіншектері жаудың қолына түскенді қорлық санап, биік жардан құлап өле берген. «Қыз құлаған жар» деген жерге мені ұстаздарым сан рет ертіп барды. Қарап тұрып өжеттік сабағынан дәріс алғандай боласың. Әлгі Тедзюн Мияги ғой годзю-рюдің негізін қалаған. Ұрып-тебу – го (қатты), көз шұқу, қол қайыру, лақтыру – дзю (жұмсақ). Бір сөзбен қатты мен жұмсақтың қосылуы деген мағынаны білдіреді. 30-шы жылдары годзю-рю алғаш патент алады. Соғыстан кейін Тедзюн Мияги бойтұмардай болған қара белбеуді шәкірті Мейтацу Ягиға тапсырады...
– Саусақтары суық қару саналатын мейбуканды таңдауыңызға жоғарыдағы тарихи оқиғалар себепші екен де...
– 1990 жылы Қазақстанға Хари де Спа есімді 6 даны бар голландиялық шақырылып, бізде тұңғыш каратэ мектебі ашылды. Содан КСРО тарар алдында Алматыға атақты Морио Хигаонна келіп, годзю-рюден Одақтық алғашқы чемпионат өткізді. Ол 1991 жылы күзде Окинавадағы Дүниежүзілік жарысқа ұласты. Күншығыс еліне жолдың ашылғаны да сол жылдар. Окинавада ұстаздар көп екен. Қайсысын таңдарымызды білмедік... Бұрын мейбуканда тек қана адам сұлбасындағы белгілі нүктелер арқылы оқыстан ұрып-соғу, қарсыласын сұлатып салу, өлтіру болса, қазір оның өзгеше бағытпен дамығанын түсіндік. Жапонияға алғашқы сапарым есімде, Морио Хигаоннаның жаттығу залына бардық. Адам көп. Зал тар. Көптің бірі болып жүрдік. Үш жыл үйрендім. Менталитеті, кіріп-шығуы, жүріс-тұрысы мүлдем басқа. Тізерлеп отырады. Бет алды сөз айту жоқ. Үлкен кісіге құрметі ерекше. Алдынан қия баспау деген бізде де бар ғой. Менің ол ортаға тез бейімделуіме елдегі ұқсас әдет-ғұрып әсер етті.
Алматыға оралған бойда интернет арқылы жоғарыда айтқан Мейтацу Ягидің дерегін таптым. Қуанышымда шек жоқ. Сэнсейдің өзімен скайп арқылы сөйлестім. Жасы 80-90-нан асқан жапон ақсақалдары-ұстаздар ағылшын тілін білмейді. Окинава аралы тұрғындарының өзі ескі диалектімен сөйлейді екен. Амалын тауып тілдестік. Менің інім ағылшынша, келінім жапонша сөйлейді. Армандай болған бейтаныс ұстазға сырымды аштым: «Мейбуканнан жекеше отау құрып, бағымызды сынап көрейік деген ойым бар, шәкіртім жетерлік, Хигаоннаның залы тар, кісі көп...» дегенді де айтып салдым. Түсінді. «Саған бірден жекеменшік мектеп аша алмаймын, алдымен кел көрейік, кім екеніңді» деді. Содан не керек, он баланы алып, қолы ашық бір ағамыздың демеушілігімен Окинаваға ұштық та кеттік. Бұл 2011 жылдың 1 тамызы еді. Окинаваның Наха деген бас қаласында бір ай жаттықтық. Мейтацу Ягидің атасы 2003 жылы 93 жасында дүниеден озған кісі. Жапон императорының қолынан «Аты аңызға айналған адам» деген елдегі ең мәртебелі орденді алған. Ягилер әулетімен осылай табыстық...
– «Көрмеген жердің ой-шұқыры көп дегендей», тіл табысу, өзге ел дәстүріне бейімделу оңай болмаған шығар?
– Бір қызық айтайын... Бірде менің үш шәкіртімді Яги ұстаз үйіне алып кірді. Аудармашымыз ағылшын тілді канадалық қыз еді, бірге кірді. Кейін айтқаны: «Осы мектепте 5 жылдан бері аудармашылық қызмет етемін, ұстаздың үйіне бірінші рет бас сұқтым». Жапон дәстүрі қызық. Қонақты далада күтеді. Біз барғанда шапанымызды ұмытпай, оған қоса әр шәкірт өз атынан ұстазға бір-бір кәдесый алып барғанбыз. Енді қызық болғанда ұстазымыз әр балаға, жеке-жеке кәдесый жасады. Ат-тонымызды ала қашсақ, қоймады. Ол ол ма, тамақты мейрамханадан ішеміз. Бірде «Ұстаз, менің есептеуімше сіздің бүгінге дейін берген дәрісіңіз төленген қаражаттан асып кетті, мейрамхана бізге, тіпті, артық» десем, «Жоқ, сендер қонақсыңдар» деп бірімізді қалдырмай мейрамханаға апарады. Бөтен жұртты үйіне де кіргізбейтін халықтың бірегей өкілінің – аты аңызға айналған мейбукан шеберінің бұл әрекеті бізді таңғалдырды. Менің балаларымның сыры өзіме мәлім. Америкаға, Үндістанға, Еуропаға барсақ алдымен таңсық тамағын, ащы-тұщысын көп болса үш күн жейді де, тыжырынады. Содан үйден үйіп-төгіп апарған қазының бір тілімін кесіп берсем, нанға қосып қасқырша қарпиды. Бірақ солардың ешқайсысы да 74 жастағы сэнсей Мейтацу Ягидің мейрамханасының дәмі мен қонақжайлығын әлі ұмыта алмай жүр.
– Сіз аттай қалап алған мейбуканның Қазақстандағы қазіргі жай-күйі қалай?
– Мейбуканды Қазақстанда мен басқаша жолмен дамыттым. Шәкірттерім негізгі тәсіл-айласы бойынша әскери самбоға, қоян-қолтық ұрысқа, жиу-житсиға, аралас жекпе-жекке өздерін батыл қарсы қоя алатын дәрежеге жетті. «Мынау қандай каратэ?» деп таңданғандар көп. Корейлердің каратэсін мысымызбен-ақ басып тастаймыз. Оған оңай жолмен жеткеніміз жоқ, әрине, әу баста қарсыластарымызды лақтырайық десек, бізді лақтырып жібереді, ұрайық десек алдымызды алады, тырп еткізбеді. Каратэнің тарихының өзі де солай басталған. Жанын аман алып қалу үшін жапондар барлық амал жасаған ғой! Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін каратэ АҚШ-тағы даму барысында «...көзден шұқиды, бұттан тебеді, саусақ сындырады, құлаққа ұрады...» деп амал-тәсілдерді қысқартып, барынан жұрдай еткен. Алла тағаламның бізге берген бір ілтипаты шығар, Окинавада мейбуканның таза түріндегі, саф күйіндегі сабақтарынан дәріс алдық. Әліппесін үйрендік. Соғыстан соң америкалық базалар Окинавада қоныстанғанда әскерилер жаппай каратэ годзю-рюді үйренеді. Одан АҚШ-қа таратады. Әскери жекпе-жектің АҚШ армиясында өте жақсы дамуының негізі содан. Америкалықтар әлі күнге дейін окинавалық ұстаздардың қыр соңынан қалмайды. Ол үшін қаражатын аямайды, білесіз бе? Барлығы 6 жылдың ішінде Қазақстан бойынша он облыстан өз мектебімді аштым. Соңғы төрт жыл бойы мейбукан годзю-рюден Қазақстан чемпионатын өткізіп жүрмін. Алматы мен Астана қалаларын қосқанда 12 командамыз бар.
– «Алыстан арбалағанша, жақыннан дорбала» дейді. Түу ит арқасы қияндағы Күншығыс еліне бармай-ақ, мынау көрші жатқан Ресей спортшыларынан үйренудің реті келмеді ме? Каратэден орыстардың да жетістіктері жетіп артылады...
– Дұрыс айтып отырсыз... Сіз білесіз бе, Ресейдің арнаулы «Боец» телеарнасын жүргізетіндердің барлығы да годзю-рюшілер?! Алғашында Жапонияда біз олармен бір залда жаттығу жасадық. Ағаш ұрамыз, тас ұрамыз, ауырды лақтырамыз. Сонда жапондық ұстаз менің балаларымды үш сағат «қуалап» шаршата алмай қойған, қатты риза болып, сынаққа шыдай алмай қашып кететіндер туралы айтты. Залға кірсеңіз ылғал. Саунада жүргендейсің. Оның үстіне елдің табиғаты да ылғалды. Көп спортшының ащы тері шыққан соң, жүректері қысылып қалады. Орыс спортшылары екі сағаттан соң шыдай алмай залды тастап, сыртқа шығып кетеді. Екі сағаттан кейін төбелес басталғанда ғой біздің балалар жарау аттай жүреді де, әлгілер... орта жолда қалады. Бірақ соған қарамастан орыстар годзю-рюге өз стильдерін қосты. Кейбір тәсілдерді ішіне бүгіп жасырып тұрады. Ал біз өз жолымызды іздедік, таптық.
– Жапондарды таңдандыра алдық па?
– Катаны көп жаттау жадты шынықтырады. №140 мектепте оқитын менің екі балам да Мақатаевтың күллі өлеңін жаттап алған, мәнерлеп оқудан бірінші орын алды. Мысалы, біздің атақты Тайқазанымыз бір ғана білтелі шаммен қайнаған, яғни геометриялық есеп сай келіп тұр. Кейін Эрмитажға апарды, екі тонна көмір жақса да қазан қайнамады. Мейбуканда да сондай, геометриялық дәлдік, көздің тік қадалуы, тыныс алудың мүлтіксіздігі бәрі-бәрі бір-біріне тығыз байланыста. Жапондар жаттығу үстінде 45 минут тапжылмай отыруды талап етеді, Құранды іштей қайталап оқып отыра беремін. Кейбіреулер, әсіресе еуропалықтар 15 минуттан аса отыра алмайды, тұрып кетеді. Немесе молдас құрады, одан тізерлейді. Тізеге отыру да бізге жат емес. Жапондар аң-таң, «Тізерлеп отыру біздің әдетіміз» дейді. «Біз де сондаймыз». Келіндеріміз құдалық біткенше осылай отыра береді емес пе?! Солай десем олар риза боп әбден күлді. Мен ауылдағы аталарымыз кешке дейін тапжылмай бір орында отыруға бар деймін. Жапон ұстаздарымыздың бір сүйсінгені – біздің балалардың қабілеті. «Біздің балалар бес жыл жаттайтын әдіс-тәсілдерді қалайша үш жылда игеріп үлгердіңіздер?» дейді. Жапонда 5 жасар бала 2 ката, 10 жастағысы 4 ката білу керек. Ал менің 10 жастағы бір балам 15 катаны жаттап алған. Әділет Мұрзалин, Сырым Қалжан секілді балаларым барлық жағынан зерек. Жапон әсерлерін талдай отырып, біз өз ерекшеліктеріміздің айшықталғанын байқадық. Мейбуканға өзіміз де икемді болып шықтық.
– Балалар шектен шықпай ма?
– Тәрбие күшті. Құтырмау керектігін баса айтамыз, әр бала күшім бар деп тасып кетсе не болады? Кірпіш сындыратын дәрежеге жеткен мейбуканшы қарсыласының басына саусағымен ебедейсіз нұқып қалса, миына қан құйылады. Сондықтан ол жағын ескертемін. Біз арнайы есепте тұрамыз. Окинавалық мейбуканшының тағы бір қасиеті, қайнап жатқан қазаннан тас алса да қолдары күймейді. Адам энергетикасын бір жерге түйіп-жинау деген сол. Бұл арада олар қытайлық Шао Линнің тыныс алу жүйесінің ерекше тәсілдерін пайдаланады. Шыныларды оқыс ұрғанда сындырмай пышақпен кескендей етіп бөле салады. Міне, ондай дәрежеге жеткенде балалардың өздері де басылады. Саусақтарының суық қаруға айналып кеткенін біледі.
– Маңдай тердің өтеуі қайтты ма?
– Елімізде өтетін ережесіз жекпе-жекке балаларды қосып, сынап отырамыз. Тобымда 12 әлем чемпионы, 12 Азия чемпионы бар. Кез келген чемпионатқа барар кезде баланың ата-анасынан рұқсат сұраймын. Бақтияр есімді 19 жастағы балам бар. Әлемдегі, Еуропадағы, Азиядағы әріптестерін мойындатты. Жию-житсиден де қабілеті зор. Партерде де мықты. Бірақ әлі жас. Бұл жеңістер оған 23-24 жаста келуі керек еді. Бұғанасы қатпаған балаларды қанша мықты болса да ондай жарысқа қоспаймын. Алдымен жас шамаларына қараймын, мені қарсыластардың әлем чемпионы деген атақтары қорқытпайды. Кешегі бір өткен жарыста біздің қарсыласымыз сондай чемпиондарын алып келіпті, «каратэшілер ғой, партерді, қылқындыруды білмейді» деген болса керек. Менің Бақтиярым атағы дардай өзінен екі жас үлкен өзбек шеберін партерге жеткізбей сұлатып салды. Екі жас кіші, екі килограмға салмағымыз аз болса да, сөйттік... Арман Оспановымыз ешкімнің салмағына да қарамайды, дәлдеп ұрғанын құлатады. Кеше он жұп шықты, біздің жекпе-жек кемі екі раундпен аяқталып жатты. Ең ұзағы – 38 секунд!..
– Өзіңіз, отбасыңыз туралы айтыңызшы?
– Үш дипломым бар. Зоотехник, филолог, спортшы... Нанды қай дипломмен жеп жүрсің, соны айт дейсіз ғой... Спортшыға берілетін атақтың барлығын алдым. Ұлым әлем чемпионы, мейбуканшы. Инженер-технолог. Екі қызым каратэмен аздап шұғылданды да тастап кетті. Өзімнің ағайындарым спортшылар, жүлде алғандар, інілерімнің барлығы каратэші. Оң қолым – Ермек екеуміздің арманымыз, шіркін, бар қазақ мейбуканшы боп кетсе...
– Әңгімеңізге рақмет.
Әңгімелескен
Талғат СҮЙІНБАЙ,
«Егемен Қазақстан»