Руханият • 17 Мамыр, 2019

Ұйқасты ойлар, мағыналы ғибраттар

889 рет көрсетілді

Телегей тарихи-шығарма­­шы­­­лық еңбектерді туындатқан, адамзат тарихының түпқазық бастау көздерін тілдік, тарихи, генетикалық, этно­­­­гра­фия­­лық, мифтік деректер не­гі­зінде байып­ты зерделеген, ро­маншылық өнер­­­­­дің хас шебері Қойшығара аға­ Сал­ғараұлы ті­ліміздің магиялық, фи­ло­софиялық мүмкіншіліктерін шебер­лікпен пайдаланып, ғи­б­ратты, парасатты ойларын ой­шылдық пен сыншыл­дық көз­қарас тұрғысынан сурет­­кер­­лікпен жеткізеді. Бұл ретте оның «Ұйқасқа түскен ойлар» атты жыр жинағында (Астана, «Фолиант», 2019. 168-бет) ел, жер, ұлт, тіл, дін, тектілік, із­гілік, за­­ман, жаһандану жайлы шынайы тол­ғаныс­тары шын­шыл­­дығымен өзгешеленеді.

Ой мен сөз зергерінің:

Халық ек білікті де түсінікті,

Пір тұтқан тектілікті, кісі­лікті.

Ес жиып, еңсе тіктеп, дегі­зейік:­

 «Қазақтың сөзі мәнді, ісі мық­­­­ты», – дегенінен ұлтының ұлылығын, даналығын, мүбәрак кемел жа­ра­­тылысын тануға меңзейді. Та­мыры тереңге бойлаған тәлім-дәс­түрімізді, сараман жолымыз­ды, обал, сауап, борышты түсі­не­тінімізді кө­ңіл көзімен, ой безбенімен заты­мыздың асыл­дығын шамырқана тол­ғап тү­сін­діреді.

Тарих тұңғиығына барлау жаса­­­­ған, тұрлаулы тұжырымдар түй­ген деректанушы автор:

Тілдің-дағы қарама бөлегіне

Дініңмен де жасқама, керегі не?

Тегің бірге жаралған, туыс­сыңдар,

Зейін қойсаң тарих дерегіне, – дейді «Адамзатқа хат» жырын­­­да. Негізінде, Ұлы дала пер­­зенті – қа­зақ баласы тумысынан ой ба­ғып, зерек атанып, аят­тар мен хадис­тердегі «Ой жү­гірт­пейсіңдер ме?»,­ «Зер сал­­майсыңдар ма?», «Ақыл­ды қол­­­­­­­данбайсыңдар ма?» дей­тін ұс­­танымдарды тұғырнама еткендей.

Қара сөздің құлжасы, өлең сөз­дің ұстасындай құйқылжы­тып тамыл­жытады:

Армандасаң, биікті арманда,

Жөні бөлек биіктіктің жалғанда.

Аялай бер арманыңды ардақтап,

Асқарлар да аласарып қалғанда.

Аласалар асқақ болып көрі­ніп,

Заңғарларға заман құрық салғанда,

Жігер таныт арман-қанат алғанда!

Бұл – қазақтың «Аласа тау ба­­сында да аласа, Алпамса апанда да алпамса» деген нұс­қалы нақы­лын ойға түсіреді.

Ұлттың рух жыршысы, тар­лан­ тарих тамыршысы «Ұлт­­­ты сүю – тектілік» деген ақын­­дық сыр-лебі­зінде:

Ұлтты сүю,

Ұлтшыл болу – тұлғалық!

(Тұлға болу бұйырмаған  құлға анық).

Бағы жанып, көркейеді қай ел де,

Тұтасымен ұлтшыл болса бір халық.

Тұтас болу – елге қонар ырыс-бақ,

Мәнін оның ұға білсек дұрыстап.

Күн кешеді жікке, топқа бөлінбей,

Бір мүддемен бір мақсатта тыныстап.

Ата жолы – айнымайтын өсиет,

Ұлтты сүю, ұлтшыл болу – қасиет.

Ұлт перзенті бола білген адамға

Өзгелер де қадір тұтып бас иед.

Ақындық тұлғасы айқындал­ған Қойшығара Салғараұлының азаматтық тұлғасы асқақ, сурет­керлік ұстанымы айқын сали­қалылықпен өрілген, «інжу ой­­лар», «уыз сөздер» төгілген жыр шумақтарында жаһандану жағ­­дайындағы «қомағай қоғам», «өне­гесіз өркениет», тұрмыс-тір­шілік қайшылықтары мен тәр­тіп­сіздіктер ақынның ойын­ шырмауықша шырмап, жа­­­нын жегідей жеп, сүйегін сыр­қы­ра­тады.

«Білімдінің ойы – нәр, сөзі – жұ­­­пар» деп өзі айтқандай, ой жүйе­сін, сөз киесін қалайша қа­был­дап, бейнелеп, суреттеп, ою­­лап, нақыштап толық толғап си­­пат­тайтынын тұп-тура төрт жүз­ төрттағандарында дәлелдеп көр­сеткен. Айталық:

1. Әр адам – патша, сезінсе соны болғаны,

Ақылы – уәзірі, сабыры – берік қорғаны.

Білім мен білігі – жиналған қазына.

Көкірек – сарайдың кемел толғаны,

Сезінсе соны болғаны.

2. Қара жер – қайтқандарға қалың құндақ,

Сол құндақта тән еріп, жаның тынбақ.

Келгендерге керемет көрінетін

Бұл өмір – шешілмейтінмәлім жұмбақ.

3. Кісілікті қасиеттен арылтып,

Құндылықтың құлдырауының жаманы-ай.

Адамдардың арасынан сарылтып,

Адам іздетіп қойған заманы-ай.

Тегінде, осынау пәлсапалық ойға, көркемдік тәжірибелерге, мән­ге негізделген төрттағандар (рубаилар) адамның рухани­ же­ті­луі­не, өзін-өзі тануына ке­ңес, тә­лім беретін, өнегелі қа­ғи­дат­тар, ақыл­шылар, дана­лық дәріс­­тер.

Сонымен қатар:

Шықсаң да шыңға ұмытпа,

Етекте ел бар екенін.

Жақсы деп биік құнықпа,

Қара жер қайыр мекенің, –

дейтін нақылдар өмірге көзқара­сың­ды қалыптастырады, та­ны­­мыңды, пайымыңды терең­де­теді, көкірек-сарайыңды сәуле­лен­діреді.

Задында, сөз зергерінің «ұй­қас­қа түскен ойларында» қоғам танымын қалыптастыратын та­­рихи сана, халықты ортақ мүд­деге табыстыратын ұлттық сана, адамды пенделіктерден тазартатын аза­маттық сана және рух, тіл, се­зім, көңіл байлығын жасайтын көр­кемдік сана бар.

Кеудесі жақсылардың алтын сандық, суретхана дегендей, абаны жалпақ тарлан боз Қойшекең ішкі сырларымен, толқынды ойларымен бөлісіп ортақтастырады, «адалдықтың жарысын» ұйым­дас­тырады, «білім мен біліктілік бір­лес­тігін» қуаттайды, «төл та­рих­тың қалдырмай жалғыз ше­гесін», «қазып бақ тарихты ар­ғы, бергі» деп мақсаткерлігін мәлім­дейді.

 

Серік НЕГИМОВ,

филология ғылымдарының докторы, профессор

Соңғы жаңалықтар

ТүркПА-ның атауы өзгереді

Парламент • Кеше

Алматы жолдарын су басты

Аймақтар • Кеше

Ұқсас жаңалықтар