Аймақтар • 19 Маусым, 2019

Шекаралық аймақтың жайын ойлайық

1586 реткөрсетілді

Шығыстағы Марқакөл өңірінде Жер шарындағы өсіп-өнетін өсімдіктердің, балықтың, жан-жануардың сан алуан түрі бар. Қойнауында алтын, мыс, күміс, көмір, мұнай кендерінің мол қоры кездеседі. Екінші Швейцария аталған, ботаның көзіндей сұлу Марқакөл, теңіз деңгейінен 1500-2000 метр биіктен ағып жатқан Қалжыр, Ақ Қаба, Арасан Қаба, Жаман Қаба, Қара Қаба өзендері, кезінде кемелер жүзген Қара Ертісі бар, бәрі бабаларымыздың бүгінгі ұрпаққа «кәделеріңе жаратыңдар» деп қалдырып кеткен мұрасы.

Бұл ауданда қосалқы шаруашы­лық­тардан нан, май зауыттары, ағаш дайындайтын, ағаш өндіретін меке­мелер, құрылыс, байланыс, ауыл ша­руашылығына мамандандырылған механикалық училище, орман ша­руа­шылығы Марқакөл қорығы, ком­му­налдық және сауда мекемелері, 8 бала бақша, 29 мектеп, 33 кітапхана, 37 ки­но­қондырғы, мәдениет үйлері, 5 аурухана мен емхана, 26 фельдшерлік- акушерлік пункт жұмыс істеп тұрды. 4 елді мекенмен әуе қатынасы, облыс, көрші аудандармен тұрақты автобус қатынасы бар, елдің шетінде, желдің өтінде орналасқан, бүгінгі екі апайтөс мемлекетпен шекаралас айбынды ауданның бірі болды. Аудандағы 28 елді мекенде 25 мыңнан астам адам тұр­ды, сол кездегі марқакөлдіктер шат-шадыман күй кешкен еді. Бүгінде сол өңірде 7-ақ мың адам қалды. Соңғы 20 жылда халқы 3,5-4 есеге азайып кетті.

Осыдан біраз жыл бұрын әкім­шілік-аумақтық өзгерістерге байланыс­ты көр­шілес жатқан Марқакөл, Күршім аудандары біріктірілген-ді. Міне, осы біріктірілген ауданда қазір бар болғаны 25 мыңға жетер-жетпес халық тұрып жатыр.

Бұрынғы Күршім ауданында  60-жылдардан кейін халық еңсесі кө­терілді. Мықты 7 кеңшар болды. 22 мың гектар суармалы жері, соларға су апаратын 36  шақырымдық суландыру жүйесі салынды. Сол  22  мың гектар суармалы жерден жылына 150 мың тонна астық алып жүрдік.  Қазір бір гектар да суармалы жер қалмады. Суландыру жүйесінің бүкіл темір-терсегі қолды болып, Қытайға өткізілді. Ауданда екі диірмен, екі май зауыты бар еді, қазір олар да жоқ.

1970 жылға дейін осы аудандағы «Қалғұты» кеңшарын он жыл басқардым. Жері үлкен, о шеті мен бұ шетіне дейін 250 шақырым. Бес бөлімшенің арасын кеңседегі жалғыз қара телефон жал­ғайтын. Сөйтіп жүріп 4,5 мың гектар жер­ге егін ектік, қой басын 110 мыңға, ірі қараны 1200 басқа, жылқыны 1 мыңға жет­кіздік. Екі қабатты мектеп салып, онда 400-ден астам бала оқыды. Қазір сол ауылда 84-ақ бала қалыпты. Осының барлығын  ойлағанда, салым суға кетеді. Біздің буын жоқтан бар жасап еді. Кейінгі буын сол барды ысырап қылып, тиын-тебенге сатып жіберді.

Мен «Қалғұты» кеңшарыда директор болып жүргенде бір күні геологтар келіп бізден ет алды. Шәкір­мыстың шығыс  жағында көмірдің үлкен қоры бар деді. Сол кезде әлі піспеген қоңыр көмір екен. Енді бір 50 жылда әбден пісіп-жетіледі, деді. Сол уақыт, міне, өтті ғой.

Күршімнен 45 шақырым жердегі Шірікаяқ (Чердояк) деген ауыл­дың аты тіпті дүрілдеп тұрды. Ал­тын, воль­фрам, тантал өндірілді. Кейін де далада қалмай, бұл жерде Высокогор де­ген кеңшар бой көтерді. 3,5 мың гек­тарға егін екті, 5 мың бас сиыр, 2 мың бас жылқы өсірді. Төрт мыңдай халқы бол­ды. Орта мектебінде 400-ден астам бала оқыды.

Зайсан көлінің маңындағы Ақсуат, Қызылөгіз, Мөнөкей сияқты ауылдарда өңделетін балық өнімі Мәскеудің көрме­леріне шығарылатын. Сол кішкентай Ақсуат ауылындағы мектепте де 400 бала оқыды.

Өскеменнен 230 шақырым жердегі Күршімнің де, 400 шақырым жердегі Марқакөлдің де халқы Бұқтырма арқылы өтетін  паромға сүйеніп отыр. Автобус шы­ғарайық десе, паром автобус өткізгені үшін өте қымбат баға сұрайды. Халық тек таксимен ғана қатынауға мәжбүр.

Үш ай қыста паром тоқтап, шала қат­қан мұздың үстінен жүру қауіпті бол­ғандықтан, Күршім мен Марқакөлдің халқы жүздеген шақырым айналма жол­мен не Зырян арқылы, не Зайсан ар­қылы қатынайды. Жол қашық болған соң, мұнда жеткізілетін тауарларға қо­сылатын баға да қымбат!

Көпір салу керек десең, оның құны 30 миллиард теңге екендігін осы жолы облыс әкімі Даниал Ахметов тағы айтты. Рас, арзан емес. Бірақ егер халық көшпей, ауыл шаруашылығы мен басқа салаларды дамытып, еңбек қызып жатса, бұл ақша ақталар еді ғой.

1997-2011 жылдар аралығында ғана шекаралық аудандарда 20-дан астам мектеп жұмысын тоқтатқан.  45 елді мекен еліміздің картасынан жойылған. 2012 жылға дейінгі дерекке қарағанда, 15 жылдың ішінде шекарадағы Зай­сан, Катонқарағай, Күршім, Үржар аудан­дары аумағынан 85 мыңнан аса адам көшіп кетіпті.

Үкіметтің 2013 жылғы 29 қарашадағы  №1289 нөмірлі қаулысы бар екен. Соған сәйкес шекара маңындағы 
аудан­­­­дарды дамыту жөнінде 2014-2020 жыл­дарға арналған шаралар кешені қолға алыныпты. Соған орай мектептерді қолдау, олардың жабылуын тоқтатуға бағытталған өзгерістер енгізу, т.б. шаралар қажет-ақ.

Өңірдің бүгінгі хал-ахуалын ескере отырып, жаңадан сайланған Пре­зидентіміз бен Үкіметіміз келешек бағ­­дарламалардың бірі ретінде сол шекаралық аудандарды, оның ішін­де Марқакөл ауданын қайтадан қал­пына келтіру мәселесін қолға алса, ше­карамыздың бұдан да бекем болып, рес­публикамыздың одан әрі дамуына Мар­қакөл өңірі де өз үлесін қосар еді.

Осындай сеніммен қолыма қалам алдым. Осы қалыпта тағы 10 жыл тұр­са, шекарада халық қалмайды. Көпір салынса, Өскеменнің  зиянды қою түті­нін жұтып жүрген халықтың басым көп­шілігі  кері оралар еді.

Осымен Марқакөл өңірі келмес­ке кетті деуден аулақпын. Керісінше, Мар­қакөлдің бұрынғы қалпына келетін, одан да шарықтап, өркендейтін күні енді туса екен.


Ахметкәрім АХМАДИЕВ,

соғыс және еңбек ардагері, Күршім  және бұрынғы Самар аудандарының  құрметті азаматы

Шығыс Қазақстан облысы

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Тойтөбеге  саяхат 

Аймақтар • Бүгін, 09:14

Қарсыласы қарымды

Кәсіпқой бокс • Кеше

Тандыр наннан шеге шықты

Аймақтар • Кеше

«Jastar kerýeni» жолға шығады

Аймақтар • Кеше

Ұқсас жаңалықтар