Қоғам • 06 Қараша, 2019

Ескерткіш қоярда да ескеретін жайлар бар

189 реткөрсетілді

Ел ерлерін ескеретін тәуелсіздік заманы туғалы қазақ елінің жер-жерінде, ел-елінде небір ескерт­кіштер соғылып, тұрғы­зылды. Қазақтың ұлы ханы Абы­лай­дан бастап, өзге де хандар мен би-сұлтандарға, батыр­ларға тұрғызылған ескерт­кіштерді көр­геніңізде, көңілі­ңіз­дің өсіп сала берері бар. Бұған қоса Алаш қай­рат­керлері және қазақ әде­биеті мен өнерінің тұлғаларына, жиырма­сын­шы ғасырдың 1941-1945 жыл­­дардағы Ұлы Отан соғы­сы­ның батыр­лары­ның бәріне бірдей бол­маса да, кейбіреулерінің де ескерт­кіштері әр аймақта бой көтерді. Бәрекелді дейміз! Кезінде өзіміз де Сенат депутаты болып жүрген жылдары Үкімет­ке сауал сала жүріп, Көкшетау қаласында Мәлік Ғабдуллинге ескерткіш тұрғызылуы сияқты абыройлы істің басы-қасында жүрдік.

Қазір де Мәдениет және спорт министрлігі жанындағы мо­нументті өнердің жаңа құр­ы­лыс­тарын орнату жөніндегі комис­сияның бір мүшесі ретінде осы реттегі жұмыс аясында өз ойымызды айтып, пікірімізді білдіріп келеміз. Осы күндері қазақтың белгілі тұлғаларына ескерткіш қоюдан Атырау, Ақтөбе, Алматы, Түркістан, Жамбыл, Маңғыстау және Қызылорда облыстарының белсенділігі анық байқалады.Осы өңірлерден комиссияға бәрі­нен көп ұсыныс түсіп жатады. Сүйсінерлік және құптар­лық жайт бұл!

Міне, осы бір сүйсінерлік игі істің тасасында тұрған кейбір жайларды да ортаға салсақ деп отыр­мыз. Жасыратыны жоқ, қазір­­гі уақытта қазаққа ежелден ор­тақ болып келген тұлғаларға тек қана өз туған өңірлерінде ғана ес­керт­кіштер қою етек алып барады. Осы орайда комиссияның кезекті бір отырысында мына бір мәселені ортаға салуға мәжбүр болдық. Біз, солтүстіктің қазағы, бала күнімізде батысты ең әуелі Құрманғазының күйімен, Ғарифолла Құрманғалиевтің үнімен танып өсіп едік. Қазаққа Абай да, Шоқан да, Ақан сері де, Исатай мен Махамбет те, Сәкен, Ілияс, Бейімбет те, Мұхтар да, Жамбыл да, Қаныш та, Бауыржан да, Мәншүк те, Әлия да, Мәлік те ортақ тұлғалар болатын. Ал енді ежелден халқымыз үшін ортақ болып келген тұлғаларға қазіргі жағдайда ескерткіштер тек қана туған өңірлерінде ғана тұрғызылуының жайы ор­тақ ел мүддесі тұрғысынан ойлан­дыра түседі. Әрине ерлер мен тұлғаларға құрмет көр­сету ең әуелі олардың өз туған жер­лерінде басталғаны да абзал. Бұған қарсылық жоқ. Дегенмен бұл біздің қанымызға сіңген жер­шілдік ғадетінің тұсауы­нан әлі де босай алмай келе жат­қаны­мызды көрсетпей ме деген ойдың да мазалап жүргендігі жасырын емес. Міне, осы ойымды айттым!

Қазақстанның солтүстік өңір­лерінде Ұлы даланың және қазақ­тың ұлы тұлғаларына қойыл­ған ескерткіштер саусақ­пен санарлық қана екендігі анық жай. Бұл осы өңірлерде ниет­тің жоқтығынан емес, сол ескерт­кіштерді қоюға қажетті қаржының да қол байлап отыр­ғандығы бар. Қаржы болса да кей жағдайда құлықтың жоқтығы да байқалады. Сонымен бірге әлі де «өзгелер не дер екен, өзге­лерді ренжітіп алмаймыз ба?» деген жалтақтық, тіпті әлде­бір жасқаншақтық та жоқ емес. Қазақ елінің мұнайлы аймақ­тарында ниетпен бірге, қаржы да бар екендігі басы ашық мәселе.

Қазір осы ескерткіш қою­ды да науқаншылдық пен бәсеке­лес­тікке айналдырып бара жат­қандай ахуал қалыптасып бара ма деп те алаңдаймыз. Тіпті Со­циалистік Еңбек Ерлеріне, еңбек ардагерлеріне, соғысқа қатысып, сол майданнан аман келіп, туған елінде өмір сүріп жатқандарға да, әлдебір ауданның құрметті азаматы атағы барға да, партия комитеттерінің хатшылары, сов­хоз директорлары болғандарға да бюст қою етек ала бастады. Әсі­ресе бұл орайда қолында би­лігі мен қаржысы барлар өз­дері­нің әкелері мен аталарына бюст қоюды да жандандыра түскендей болып отыр.

Кезінде, жер-су атауларын қалпына келтіру кезінде тағы да сол ықпалы мен қаржысы барлар өз дегендерін жасаған да болатын. Бұл жайлы «Егемен Қазақстан» газетінде дер уағында «Атамның аты – ауылға, көкемнің аты – көшеге» атты мақала жарияланып, бұл жағдайда бір тәртіп орнаған да болғандай еді. Біз бұл арада өткенге және сол өткен кезеңнің адамдарына топырақ шашудан аулақпыз. Тереңінен ойлар болсақ, кез келген ауылда еңбектің де, соғыстың да ардагерлері көп болды ғой! Қазақстанда қазіргі есеп бо­йынша екі миллионға жуық зейнеткер бар болса, солардың бәрі де еңбектің ардагерлері емес пе? Қайсысының елге еңбегі сіңбепті? Солардың барлығына бірдей әр ауылға, әр қалаға бюст қойып шықсақ, елді мекендеріміз молаға айналып кетпес пе екен? Және де сол бюст сол ардагерлерге түгел қойыла ма? Біреудің бюст қойғызуға жағдайы бар да, біреуде мүмкіндік жоқ дегендей.

Осы арада кімге ескерткіш, кімге бюст қою мәселесін ендігі арада Үкіметтік деңгейде шешу керек және мұның нақтылы бір ережесі мен тәртібі болғаны да жөн. Кімге және қай жерге ескерткіш қою керектігіне де Үкімет жанындағы арнайы комиссия ұсынысы болғаны абзал. Бізде қазір ескерткіш қою мәселесі жергілікті жерлердің иелігінде қалған сыңайлы. Әрине әр өңірдің басшылары ең әуелі өзі басшылық етіп отырған елдің халқына жағу үшін де сол өңірдің қайраткерлеріне ескерткіш соғуға мүдделі. Мәселен, Кеңес Одағы кезінде Социалистік Еңбек Ері атағын екі мәрте алғандарға ғана өз туған жеріне бюстін қою арнайы қаулымен шешілетін еді. Біз осындай мәселені қазір қаулымен емес, қаржымен шешуге кірісіп кеткендейміз. Осы орайда жеке бір әулеттің, болмаса жеке бір рудың қорын құрып алып, сол қорға түскен қаржы есебінен өз руластарын түгендеп, ескерткіштер мен бюстер қою дерті де жоқ емес, бар.

Қазіргі жағдайда осы ең әуелі ескерткіштерді түген­деу, солардың есебін жүргізу қажет. Мысалы, Абылай хан мен Абайдың, тағы да өзге тұлға­лардың Қазақстанда қанша ескерт­кіші бар, олар қай жерлерде ор­натылған? Соны­мен бірге ас­танамыз Нұр-Сұлтан қала­сын­да, республика­лық маңызы бар ірі қалаларда, облыс орталық­тарында, аудан­дар мен елді мекендерде ескерт­кіштер кімдерге қойылу керектігін де айқындап алған абзал болар еді. Біздіңше, Нұр-Сұлтан қаласында ең әуелі біреуі атылып, біреуі айдалып кеткен және де қазақ жерінен бір уыс топырақ та бұйырмаған Алаш қайрат­кер­леріне ескерткіш қою­дың реті бар ғой деп ойлаймыз.

Ескерткіш – елдіктің белгісі. Олай болса, талғамсыз және де бір стильде соғылған ескерт­кіш­терді көбейте бергенше, тәуел­сіз Қазақстанның бүгінгі биік абы­ройы мен елдігіне сай және де әлемдік деңгейдегі мону­мен­талды өнер туындысы болар­лық­тай дүниелер жасаған абзал.

 

Жабал ЕРҒАЛИЕВ,

жазушы,Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Сенаторлар кеңесінің мүшесі

 

КӨКШЕТАУ

 

Соңғы жаңалықтар

Жүз жыл

100 • Кеше

Тапа тал түстегі қарақшылық

Аймақтар • 20 Қараша, 2019

Ұқсас жаңалықтар