Қаржы • 21 Мамыр, 2020

Олжас Құдайбергенов: 6 трлн 9 айда игерілуге тиіс

132 рет көрсетілді

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың экономи­калық мәселелер бойынша штаттан тыс кеңесшісі Олжас Құдай­бергенов қоғамды алаңдатқан мәселелерге қатысты тұшымды пікір білдіріп жүрген белгілі экономистердің бірі. Біз де кейінгі уақытта халық арасында кеңінен талқыланған бірқатар сауалға жауап алуға тырысқан едік.

– «Мемлекеттен бөлін­ген 6 триллион теңгеге жуық қар­жы қайда жұмсалып жатыр?» деген сауал қазір жиі ай­тылып жүр. Қаржы министр­лігі ақшаның қандай мақсат­қа бөлінгенін жіліктеп тұрып талдап берсе де ел ішінде сенбей­тіндер бар. Неге?

– Сенімсіздік – «6 трлн тең­ге ка­рантин жарияланғаннан ке­йін­гі 1,5 айда жұмсалып кетті, қаржы түгелімен коронавирус­пен күреске жұмсалды» деген ой­­дан туындады. Мұндай әң­гі­ме­ге негіз жоқ. 6 трлн теңге еш­­­­қайда жоғалып кеткен жоқ. Ко­ро­­­навирустың тарал­уын ең­се­ру­ге 125 млрд теңге жұм­сал­ды. Қар­­жының қалған бөлігі әлем­­дік катаклизмге алып келген дағ­­д­арыспен күрес пакетін қар­жы­­ландыруға жұмсалып жатыр. Қай­да және қанша теңге бөлі­нге­нін өткен аптада Қаржы ми­нистр­лігі айтты. Өткен айдағы тал­қы­лауда кейбір параметрлер өзгер­ді. Сонда Үкімет шы­ғын­дар­дың қосымша баптарын дағ­да­рыс­қа қарсы деп қарастыруы мүмкін.

Жалпы бөлінген қаржы 2020 жылдың сәуір айынан бас­тап желтоқсан айына дейінгі ара­лықта игеріледі.

– Сіз жыл басында зей­нет­ақы жинағын баспана алу үшін шамамен 102 мың қазақ­стандыққа алуға рұқсат бе­рілуі мүмкін екенін айтқансыз. Осы бағыт­тағы жұмыс тоқтап қалуы­­на қазіргі жағдайлар әсер еткені анық. Дегенмен ал­да­ғы уа­қыт­та бұл бастама қай­та көтеріле ме?

– Иә, жақын арада мәселе қайтадан карастырылады. Құдай қаласа, маусым-шілде айында бір шешім болады. Менің ойым­ша, қазір 700 мың адамның зейнетақы жинағы рұқсат алу үшін жеткілікті. Мәселенің мүл­дем қарастырылмай, тоқтап қал­ғанынан аз да болса алға жыл­жып отырғаны дұрыс. Бұл алдағы уақытта осыған қатысты шешім­дер­дің дұрыс қабылдануына ық­пал етеді.

– Шілде айында Ұлттық банкті Нұр-Сұлтанға көшіру туралы Мемлекет басшысының жар­лығы шықты. Кәсіпкерлер арасында бұл пікірді қолдай­тындардың саны аздау сияқты. Олар екінші деңгейлі банк­тер мен бизнестің, ШОБ-тың басым бөлігі Алматыда, сол себепті Ұлттық банктің, экономика қайта қалыпқа келгенше Алматыда болғаны дұрыс дейді. Сіз не дейсіз?

 – Ұлттық банктің Нұр-Сұл­тан қаласына көшуі Алма­ты­ның экономикасына да, бизнесіне де әсер етпейді. Ұлттық банк әртүр­лі кезеңдерге банктерге ақша бөле­ді, әртүрлі мәселелерді ба­қы­­лайды және реттейді, бұл шешім­дері Ұлттық банктің ор­наласқан жеріне тәуелді емес. Бас банктің Нұр-Сұлтан қала­сына көшуі оның 6 мың қыз­меткерінің тек 1,5 мыңына ғана әсер етеді. Бұл көр­сеткіш Ал­ма­тының еңбек на­рығы үшін теңіз­дің тамшысындай ғана.

– Әлеуметтік желідегі парақ­шаңызда дағдарысқа қарсы әлеуметтік пакеттің орындалу тетіктерін сынадыңыз. Бұл пікіріңізді «көпшілік ағыс­қа қарсы жүзумен бірдей» деп қабылдады...

– Біріншіден, мен ресми емес, тәуелсіз кеңесшімін. Мемлекет маған ақша төлемейді, ресми шек­теулер жоқ. Қалай болғанда да, адамдарға ешқандай пайдасы жоқ, тек қана «кезекшілікте» сөйлейтін шенеуніктің форматын қабылдамаймын. Менің ойым­ша, жалпы мемлекеттік бас­қару жүйесі ашықтық пен жанды қарым-қатынас жағына бейімделуі  керек.

Екіншіден, Мемлекет басшысын менің тарапымнан айтыла­тын пікірлердің бәрін алдын ала хабардар ету туралы келісім бол­ған емес. Қасым-Жомарт Кемел­ұлы керісінше айналасынан балама пікір, балама көзқарасты көргісі келеді. Шындықтың өзегі ашық пікірталаста айқындалады. Қабылданған шешім қисынсыз болса, келісімге келудің мүмкін­діктері шектеліп қалса ғана екі тарап арасында пікір қайшылығы туын­дап, оның әсері сыртқа сезі­ліп қалады. Бұл арада біз жеке бастың емес, әлеуметтің әлеуе­ті­не кері әсер етуі мүмкін жағдай­лар туралы айтып отырмыз.

Жалпы, жұмыс барысында келісе алмай қалған тұлғалар туралы көзқарасым оң. Олардың бәрі өзіндік көзқарасы бар және ұс­та­нымына адал азаматтар. Бі­рақ көз алдыңда қате ше­шім­дер қабылданса, оны ашық айту керек.

– Түркістан облысында Мақ­та­арал ауданының бір­неше ауылы су астында қал­ғанда «Өзбекстан өтемақы төлеуі керек» деген пікірлер әлеу­мет­тік желіде қызу талқы­лан­ды. Соңында, екі ел арасын­дағы достық пен дипломатия жең­геніне куә болдық. Жалпы, форс-мажор сипаты бар осындай оқиғалар үшін Орталық Азия елдері арнайы қор құру керек емес пе?

– Орталық Азия елдері үшін ортақ қор құрудың керегі жоқ. Іргелес 5 мемлекеттің бір-бірі­не көмек­тесуге мүмкіндік бере­тін тетік­тері жеткілікті. Күні бүгін­ге дейін бақы­лаудан шы­ғып кеткен тө­тен­ше жағдай бол­ған емес. Бәрі мем­­ле­кет­аралық келісімдер шең­берінде шешіліп келді.

Мақтааралдағы жағдай да алғаш­қы күннен бастап мем­ле­кеттің бақылауында болды. Өз­бек­стан шығынның орнын толтыру үшін адам күші мен техникасын жіберуге шешім қабыл­дағанын көріп отырмыз. Сіз айтқандай, елдеріміз арасындағы достық пен дипломатия төтенше жағдайлардан да жоғары тұр.

– Үкіметтің экономика құ­рау­шы компанияларға көмек беру туралы пікірі қоға­м ара­сын­да қолдауға ие болма­ға­нын білеміз. Бұл орайда 2009 жыл­дардағы Үкімет пен Ұлт­тық банктің төрт банкке 10 млрд АҚШ долларын бөл­гені және Елбасы Нұр­сұл­тан Назарбаев ол қаржыны  қай­тару керек­тігін ескерткені еске түсті. Сіздің пікіріңіз қалай?

– Иә, 360 компанияға қатысты біраз әңгіме айтылды, түсін­бес­­тік те болды. Ірі бизнеске олар­­дың акционерлері мен топ ме­недж­менттері шетелде мал-мүл­кі жоқ екенін дәлелдегенде ғана көмектесуге болады. Егер ірі биз­­нестің шетелдік банктерде капи­талы болса, олар тығырықтан шы­­ға­тын жолды өздері іздеуі керек. Бұл тұста мемлекеттің қар­жы­­лай көмегі туралы айтудың өзі қисынсыз.

Дәл қазір карантиндегі экономика қатты жылдамдықпен келе жатып, қабырғаға соғылған көлік­ке ұқсайды. Мұндай жағ­дай­­да ірі көлік те, ұсақ көлік те бір­­дей қирайды. Сондықтан ак­цио­­нер­лердің тығырықтан шы­ға­тын жолы қалмаса, ірі бизнеске де, ШОБ-қа да көмек берілуі керек.

– Үкімет пен Ұлттық банк шағын және орта бизнеске мүмкіндігінше қол ұшын созып жатыр. ШОБ дағдарыстан қалай шығады? Жұмыс істеп тұрған бизнес субъектілерінен айрылып қалмаймыз ба?

– Мемлекет тарапынан бері­летін көмек – қысқа мерзімді. Ол әлі талқылану деңгейінде. ШОБ-тың дағдарыс қыспағынан шығуына 1 немесе 1,5 жылдай уақыт кетеді. Егер экономика мамыр айынан қалыпқа келе бастаса, ІЖӨ 5-10 пайызға төмендейді деген болжам бар.

Сіз қойған сұраққа ең оптимист сарапшылардың өзі толық­қанды жауап бере алмайды. Бәрі жағдайдың беталысына қарап реттелетініне сенемін.

– Дамыған елдерде Төтенше жағдайда сақтандыру сегменті мемлекеттің «құтқару жастық­шасын» атқарады. Ал бізде өзіңіз білесіз, барлық күш Үкіметтің иығына түседі...

– Экономикадағы сақтандыру сегментінің міндеті тек жекелеген жағ­дайларда ғана қаржылай кө­мек көрсетуге бағытталған. Тө­тен­ше жағдай жалқылық емес, жал­пы­лық сипат алып кеткен кезде әлеуметтің ауыртпалығын тек сақ­тандыру компаниялары ғана шешуі мүмкін емес. Сон­дықтан мұндай жағдайда бар­лық елде халық мем­­лекеттің көмегіне қол созады, жауапкершілік жүгі де мемлекет­тің қарауына өтеді.

Төтенше жағдайлардан туын­даған дағдарыстың орны бөлек, оның сипаты нарық заңдылығына сәйкес келе бермейді. Сол себепті мұн­дай жағдайда қиындықтың эконо­микаға немесе халықтың тұр­мы­сына әсері экономиканың қалып­қа келуіне сәйкес әлсірей береді. Ал сақтандыру сегменті бізде на­рық жолымен дамып келе жатыр. Оның дамуы халықтың тө­лем қабілетіне тәуелді екенін ес­тен шығармаған дұрыс.

 – Тәуелсіз сарапшылар БЖЗҚ активтерінде шетелдік үлесті көбейтуді, Ұлттық банк­­тің қоластынан алып, Пар­­ла­мент­ке беруді ұсынып отыр. Олар­­дың пайымдауынша, мұн­дай өзгеріс зейнетақы салым­дары­на сырт күштердің неме­се сая­сат­тың араласуына жол бер­мей­ді және ағымдағы бюд­жет­тік мақ­сат­тарға пайдалануды шек­тей­ді. Осыған қатысты сіз не дейсіз?

– БЖЗҚ активтері шетелдік активтерге салынбауы керек. Бұл – менің жеке пікірім. БЖЗҚ активтері сыртқы қарыздарға деген қажеттілік жойылмайынша, ел экономикасына жұмыс істеуі қажет. Зейнетақы активтерін сырт­қы активтерге салу үшін шетел валютасын сатып алған жөн. Бұл халықаралық резервтерге қы­сымды күшейтеді. «БЖЗҚ Пар­ламенттің басқаруына беру керек» деген де қате пікір. Қазақстанда Ұлттық банк қана БЖЗҚ автивтерін басқара алады.

– Әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен

Гүлбаршын АЙТЖАНБАЙҚЫЗЫ,

«Еgemen Qazaqstan»

 

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Тағылымы терең кәсіп иесі

Руханият • Бүгін, 07:54

Ғылым әлемін әрлегендер

Руханият • Бүгін, 07:51

Рухани тәуелсіздік бастауы

Руханият • Бүгін, 07:46

Бақытын «Баян сұлудан» тапқан

Аймақтар • Бүгін, 07:44

Полковник ханым

Руханият • Бүгін, 07:41

Әлихан және Алаш аңсары

Руханият • Бүгін, 07:38

Теріскейдің Самалы

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар