Сұхбат • 31 Шілде, 2020

Көші-қон саласына жаңа көзқарас қажет

17 рет көрсетілді

Қазіргі таңда еліміздің көші-қон саясатына қатысты аз сын айтылып жүрген жоқ. Бұл мәселе Парламент қабырғасында да тұрақты түрде көтеріліп, депутаттық сауалдарға арқау болып жүр. Бүгін біз сенатор Мұрат Бақтиярұлына осы тақырыпқа байланысты бірқатар сұрақ қойған едік...

– Соңғы кездері қоғамымызда елі­міздегі көші-қон саласындағы өзек­ті мәселелер кеңінен әрі жиі тал­қы­ланатын тақырыптың бірі­не айналды. Мұның басты себебі не­де?

– Әрине аталған мәселенің біздің қоғамды алаңдатуы да және оның жиі қозғалатын тақырыпқа айналуы кездейсоқтық емес. Біріншіден, жалпы қазіргі жаһандану дәуірінде көші-қон мәселесі әрбір ұлттық мем­лекет халқының экономикалық өр­леуіне, тарихи сана-сезімі мен ру­хани дамуына ықпал ететін бас­ты саяси мәнге ие. Екіншіден, әлі де шетелдерде тарыдай шашылып жүрген қандастарымыз бен өз ту­ған жерінде атам заманнан бері тұрып жатқан отандастарымыздың та­рихы мен мәдени мұрасының қазақ халқының біртұтас рухани дү­ние­сін құрауы тиіс. Бұл жайдың екеуі де Қазақстан мемлекетінің сая­си-экономикалық дамуындағы бас­ты, басымды бағыттардың бірі болуы керек. Сондықтан да аталған мәселе халқымыз үщін аса маңызды болғандықтан оның жиі талқылануы заңдылық.

– Өткен ғасырдың 90-жылдары бас­талған қазақ көші-қонының жы­ры да, сыры да таусылар емес. Бұл жөнінде не айтасыз?

– Қазіргі таңда шетелдегі қан­дас­та­ры­мыздың жалпы саны, кей­бір деректерде 5,5 - 7 миллионға жетеді деп көр­сетіліп жүр. Оларды атажұртқа тарту бүгінгі Қазақ елінің қасиетті мін­­деті болуы тиіс... Тәуелсіздіктің алғ­­­ашқы жылдарында шеттегі қазақ­тар­дың өз атажұрттарына деген ықы­ласты көштері рухани сағы­ныш­тың арқыраған өзені болып ағылса, ке­йін­нен түрлі тұрмыстық-әлеу­мет­тік жағдайларға байланысты ол бір­тін­деп жылғаға айналды.

Қазақстанды мекендеп келген түр­лі этностардың өкілдері тәуел­сіз­діктің алғашқы кезеңінде өзде­рінің тарихи Отандарына үдере көш­­кендері де белгілі. ТМД мем­ле­­кет­­теріндегі саяси-эконо­ми­ка­лық дағдарыстар және өндірістік бай­ланыстардың үзілуі еліміздің әлеу­меттік-экономикалық даму әлеуе­тіне де теріс ықпалын тигіз­ге­ні анық. Жұмыссыздық және эконо­ми­ка­лық жағдайдың төмендеуі мен түрлі тұр­мыс­тық қиыншылық қазақ­стан­дық­­тардың шетелдерге көшіп жатқан от­ба­­­сылар санының жыл сайын артуы­мен де байқалды.

Ал қазақ репатрианттары үшін кво­таның және мемлекеттік қолдау­дың жеткіліксіз болғандығы қазақ көшінің сейілуіне әсер етті. Бұған қоса, азаматтық алу, зейнетақы төлеу, жұ­мысқа орналастыру және өзге де құ­жаттарды рәсімдеу үшін әртүрлі бюрократиялық кедергілер де көштің кідіруіне әсер етті. Қазақстанның өз ішіндегі миграцияның да бәсең­суі байқалады. Халқы тығыз қоныс­тан­ған оңтүстік өңірлерден халық саны аз солтүстік пен шығыс өңірлерге қо­ныс аударушылардың қатары да си­ре­ді.

Қазіргі пандемия жағдайында және одан кейін де экономикалық дағ­дарыс салдарынан елдегі әлеу­мет­тік-экономикалық ахуал нашарлап, шағын және орта бизнестің табыстары азайса, бюд­жет­ті қыс­қар­ту және басқа да ықшам­дау­лар жүргізілсе, ол түрлі этнос­тар мен репатрианттардың өмір сүруіне, сондай-ақ жалпы ха­лық­­тың әлеуметтік және көші-қон жағ­дайына да кері әсер етері анық.

– Тәуелсіздік жылдарында елі­міз­ге шеттен 1 миллион қан­да­сымыз көшіп келді деп жүрміз. Сіз­дің ойыңызша, бұл үлкен көр­сеткіш пе?

– Қазақ «Елге ел қосылса – құт!» дейді. Құдайға шүкір, 30 жылға жуық уақытта шеттен 1 миллионнан астам қазақ атажұртқа оралды. Алай­да біз бұған тоқмейілсімеуіміз керек. Тәуелсіз Қазақстанның келешегін ойласақ, елімізді іргелі мемлекеттер қатарына қосамыз десек, көп жағдайда сыртта жүрген қандастарымыздың әлеуетін пайдалану қажет екенін қаперімізден шығармауымыз керек-ақ.

– Кеше және бүгін елден біржола көшкен немесе оқу, уақыт­ша жұ­­мыс іздеп кеткен отан­дас­та­ры­­мыздың қатары өсіп отыр. Ел­ден экономикалық бел­сен­ді тұлғалардың шетке ағылуы Қазақ­станның адами капиталын әлсі­рететіні сөзсіз. Бұл орайда Ресей­дің есебін еселеп түгелдеп беріп отыр­­ғанымыз анық көрінуде. Бізге не істеу керек?

– Ресей биыл сәуір айында «Ресей азаматтығын алу ережелері» туралы жаңа заң қабылдады. Онда Ресей мемлекетінің азаматтығын алуды барынша жеңілдететін нормалар ұсынылған. Міне, осы жайдың өзі-ақ және Қазақстандағы қазіргі көші-қон мен демографиялық процестердің нашарлауы, еңбек ресурстарының төмендеуі, еліміздің қаржы-эконо­ми­калық саласының күрделі ахуалы мен өзге де мәселелер таяу арада этносаралық қатынастарды дамы­ту­дың, ішкі және сыртқы көші-қон мәселелерін ретке келтірудің жаңа бағдарламасын әзірлеуді талап етеді.

Бұл үшін этносаралық қатынас­тар­ды, көші-қон мен демографиялық саясатты дамыту мәселелері бойынша нақты талдау мен мониторинг жүргізу керек. Содан соң сол тал­даулардың нәтижесі бойынша бағ­дарлама әзірлеу үшін дербес мем­ле­кеттік құрылым құрылуы қажет. 1997-2004 жылдар аралығында осындай құрылымның бірі Көші-қон және демография агенттігі болатын. Ал қазір сол агенттіктің жұмысы Еңбек және әлеуметтік қорғау, Ішкі істер, Ақпарат және қоғамдық даму, Сыртқы істер министрліктері, ҚХА, сон­дай-ақ «Отандастар қоры» сияқты меке­­­мелерге, кейбірі қоғамдық ұйым­­­дарға бөлініп берілді. Бұған кө­ңіл аудармаса болмайды.

– Сонда сіз тез арада Қазақ­стан­ның орта мерзімді және ұзақ мерзімді көші-қон, де­мо­гра­фия­лық саясатын дамы­ту­дың жаңа стратегиясы мен бағдарламасын әзірлеу қажет деп ойлайсыз ба?

– Әрине ғылыми-теориялық және қолданысқа тиімді құжат керек. Осы бағдарламаның аясында саланың перспективалы бағыт­та­рын айқындау, ғылыми кадр­лар даяр­лау, зерттеулер жүр­гізу, сондай-ақ көші-қон және демо­гра­фия­лық зерт­теулердің бұ­рын­нан қалып­тас­қан қазақстандық мек­тебін қайта жаң­ғыр­ту қажет.

Соңғы жылдары ғылыми зерттеулер көбіне қазақ ұлтының тарихы мен этномәдени-этнологиялық мұрасын зерттеуге, қандастардың әлеуметтік-мәдени бейімделуіне, әлеуметтік сауалнама жүргізуге және қазақтардың шетелдегі рухани-мәдени қажеттіліктерін іс жүзінде іске асыруға бағытталып келеді. Бұл ретте көші-қон, демографиялық про­цестердің, олар еліміздің эко­номикалық дамуы мен ұлттық қауіпсіздігіне әсер етуіне жасалған кешенді саяси талдаудың әлі де аздығы байқалады. Сондай-ақ Қазақ­с­тан жүргізіп отырған көші-қон са­ласындағы дипломатиялық сая­саттың құқықтық, әлеуметтік-эко­но­микалық және саяси салдарын зерт­теу зерттеушілердің назарынан тыс қалып жатыр. Бұл орайда Қа­зақ­стан Президенті Қ.Тоқаевтың елдің саяси-экономикалық, әлеу­мет­тік және гуманитарлық жаңғыруы туралы ұсыныстары мен бастамалары негізінде этносаралық қаты­нас­тар мен көші-қон, демография процестері саласындағы мемлекеттік саясатты тағы да айқындап, оны белсенділікпен іске асыру қажет.

 

Әңгімелескен

Жолдыбай БАЗАР,

«Egemen Qazaqstan»

 

Соңғы жаңалықтар

Ташкент трагедиясы

Спорт • Кеше

Ұқсас жаңалықтар