Қазақстан • 26 Сәуір, 2021

Амангелді Омаров: Түрксіб темір жолы әкелеріміздің қолымен салынды

179 рет көрсетілді

Қазақстанның «Құрметті теміржолшысы», академик Амангелді Омаров – қазақ темір жол ісінің қазанында қайнап, шарығында шыңдалған майталман маман.

Өмірлік тәжірибесін болашақ теміржолшыларды тәрбиелеуге бағыттаған ғалым Түрксіб теміржол желісін салған әйгілі теміржолшы, алғашқы қазақ темір жол ғалымы Жұмағали Омаровтың ұлы екенін ескерсек, ата кәсіптің арқауын үзбеген азаматтың қазақ темір жолының өткені мен бүгіні туралы айтары көп.

– Амангелді Жұмағалиұлы, өмір өткелдеріңізге көз жіберсек тосын сыйы көп тағдыр сіздің маңдайыңызға темір жол сала­сында табанды еңбек етуді жазыпты. Әкеңіз Жұмағали Ома­ровтың қазақ даласына жа­ңа­лық болып келген Түрксіб те­мір жолында қолтаңбасы қал­­ғанын білеміз. Әкеңіздің сон­дағы естеліктері есіңізде болар?

– Әр адамның өмірі – үлкен сапар. Шұбатылған темір жолдардай тағдыр жолы пенде баласын сан арнаға салады. Өзіңіз айтып өткендей, әкем Жұмағали Омаров дала төсін тілгілеп, қазақ жеріне айтулы жаңалық ала келген Түрксіб темір жолының құ­рылысына бар қажыр-қайратын жұмсады. Қатардағы қара жұ­мысшыдан бастап, жер қазушы, бригадир, механик секілді сан істе алғы шептен көрініп аталған құ­рылыс жобасын басқаруға дейін көтеріліпті. Ең бастысы, бұл жауапты міндетке кездейсоқ емес, өзінің еңбекқорлығы мен табандылығының арқасында саты-сатымен жоғарылап жеткен. Бастапқыда осы саладағы арнайы білімі болмаса да, ұйымдастыру қабілетімен, табандылығымен көзге түсіпті. Жады мықты адам бо­латын. Темір жолдың қыр-сырын жетік білетін. Бірде маған өз аузымен айтқаны бар. Түрксібке бас­шылыққа тағайындарда аң-таң болып «Я же писать не умею» деген көрінеді. Сөйтсе, тағайын­даушы тарап: «За то ты хорошо говоришь» деп қоярда-қоймай осы қызметке бекітіпті.

Мәскеуден келіп-кетіп жүретін инженер жігіттер «арнайы дипломы болмаса да, мұндағы әр істі жетік білетін, ұжымды басқаруға лайық бір азамат бар», деп әкемді меңзеп басшыларға құлаққағыс еткен көрінеді. Паровозды қыстың көзі қырауда қатырмай алып жүру, жолдарды дұрыс бағыттау, те­мір жолдың басқа да толып жат­қан қыруар шаруасын шашау шығармай орындау әкеме қиын болмапты. Өйткені ол кісі ісіне жан-тәнімен берілген адам еді. Кейіннен осы саладағы бі­лімін жетілдіріп, темір жол саласындағы қазақтан шыққан тұңғыш ғалымдардың біріне айналды. Қарапайым жұмысшыдан темір жол бастығына дейін жеткен алғашқы қазақ ретінде тарихта қалды.

Басқа бауырларым өмірлік арнасын басқа мамандықтан тапты. Әкемнің нұсқауымен менің таңдауым темір жолға түсті. Ата-анам қызмет бабы бойынша қоныс тепкен стансалар мен қалалардағы темір жол мектептерінде оқып, білім алдым, Балқаш қаласы Абай атындағы №2 орта мектепті бітірдім. 1960 жылы Новосібір темір жол көлігі инженерлері инс­титутына оқуға қабылдандым. Новосібірдегі институттың ректоры да заманында Түрксібте жұ­мыс істеген Николай Кандаков деген кісі болатын. Сол кісінің бірде маған қарап тұрып: «Папа на много талантливый, чем ты» деп айтқаны бар. Осы сөз әкемді мақтан тұтуыма серпін сыйласа, екінші жағынан өзімнің де кәсіби білікті маман болуыма жігер берді. Осылайша, кешегі көшпелілер нағыз темір жол мамандары, инженерлері болып шыға келді. Әкелеріміздің қолымен жиырмасыншы ғасырдың аңызға айналған темір жолы салынды. Солардың тәжірибесі, шеберлік пен дағдысы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, темір жол қызметкерлерінің біртұтас әулет қалыптасты. Соның бірі – біздің отбасымыз еді.

– Новосібір темір жол кө­лік инженері институтының (СГУПС) Темір жол құрылысы, жол және жол шаруашылығы фа­культетін бітірген соң елге келіп қызметке араластыңыз. Еліміздің түкпір-түкпірін шар­ладыңыз деуге болады. Осынау бедерлі жылдар белесінде қазақ темір ­жолында қандай елеулі жаңалықтар болды?

– Инженер-маман болып қалыптасуыма ұстаздарымның септігі көп тиді. Ол кездегі студенттер өндірістік тәжірибенің не­гізімен байланыстырып диплом жұмысын жазатын. Міне, сол алты айға созылған тәжірибені Иркутск облысындағы Зима деген стансада өткіздім. Қысы 40 градус С-ден төмен түсетін Новосібір қаласында апта бойы қар жауып жатса да, қалың қар астынан жол тазартылып, «Транссібір магистралі» тынбай жұмыс істейтін. 1966 жылы аталған институтты тәмамдап жолдамамен «Қазақ темір жолы» бойындағы Арыс стансасында бригадир, кейін аға мастер болып еңбек жолын бастадым. Бұл мен үшін қызығы мен қиындығы қатар жүретін кәсіби мамандығымның алғашқы қадамдары болатын. Осыдан соң ауыр өндіріспен бай­ланысты Қарағанды жол дис­тан­циясына қызметке ауыс­тым. Әуелі аға жол мастері болып, кейіннен дистанцияға бас инженерлікке тағайындалдым. Ал 1971 жылы Балқаштың жол дис­танциясының басқармасын басқарып, 1972 жылы Қарағанды жол дистанциясына басшылық қызметке келдім. Осы кезде «Қа­рағанды-Сортировочная» стансасын жаңарту, көмір тиелген жүк вагондарының құрамын тежемей, транзитті жүк көлігін тез арада өткізу мәселелерін оңтайлы шешуге күш салдық. Біздің ұжым бірлестігі «Социалистік жа­рыс­тың» алдыңғы орнына шығып, қол жеткен межені ұстап тұрудың өзі қалыпты жағдайға айналды.

1977 жылы маған зор сенім артылды. Қарағанды темір жол бө­лімшесінде жаңадан екінші жол салынды. Қарағанды-Жарық-Мойынты аралығын толық электр­лендіру ісін қолға алдық. Бұл үл­кен жұмыс еді. Темір жол са­ла­сындағы жұмыстың барлық сүзгі-елек сынағынан сүрінбей өтіп, мол тәжірибе жи­нақтап 1983 жылы Алматы жол магистралі басқармасының орынбасары қыз­метіне тағайындалдым. Бұл шойы­н жолдың астындағы шпалдарды темірбетондарға, тұтас рельстерге пойыздарды тоқ­­татпай ауыстырған кезең болатын. 1988-1990 жылдары Ақтоғай-Достық-Алашаңқай халықаралық темір жол магистралін жаңартып жөндеуді жобалауға қал-қаді­рі­мізше үлес қостық. Осы халық­аралық қатынас магистралін 1991 жылы қабылдағанда Алматы те­мір ­жолының басқарма бастығы қызметіне бекітілген едім. Екі ел арасындағы алғашқы жүк тасымалдау пойызы 1991 жылы 20 шілдеде жолға шықты. Ал 1992 жылдың 20 маусымында іске қосылған Алматы-Үрімші жолаушылар по­йызы екі елде қалған туыс-бауыр­ды қайта қауыштырған тарихи сәтке көпір болып еді. Содан бері Жапония, Корея, Вьетнам, Син­гапур елдерінен сан алуан жүк тасымалданып, миллиондаған адам осы игілікті сәтімен пайда­лануда. Қазақстанның халық шаруашылығын көтеруде шойын жолдың атқарған рөлі ауқымды. Осынау жылдар ішінде стансаларда көптеген тұрмыстық үй, мектеп пен балабақша бой көтерді. Ағадыр, Жарық, Балқаш, Саяқ, Ақтоғай, Шеңгелді және Достық кентін ауыз­сумен қамтуға орай мыңдаған шақырым су құбырын жаңа жүйеге келтіруге де шама-шарқымызша атсалыстық.

– Темір жол ісін ғылыми негізде зерттеген бірқатар ең­бек­­­теріңіз болашақ мамандар үшін те­мірқазық болды десек артық айтпаған болармыз. Жаңа мыңжылдықтың басында кәсіби теміржолшылар даярлайтын оқу орнын ашуыңызға не түрткі болды?

– Елімізде теміржолшы ма­мандардың жетіспейтіндігін бағамдап, 2000 жылы Қазақ қатынас жолдары университетін (ҚҚЖУ) аштым. Заман талабына байланысты бұл жоғары оқу орнын жекеменшік түрде құ­руға тура келді. Еңбегіміз зая кеткен жоқ деп ойлаймын. Уни­верситет – көлік және коммуни­кация кәсіпорындары мен эконо­миканың басқа салаларына қажетті талапқа сай маман даярлап отыр. Университет кешенінің зерт­ханалық жабдығының қыз­метінде: «Станса кезекшісі»; «Пойыз диспетчері»; «Сұрыптау стансасы»; «Тұрақты токтың рельс­тік тізбектерін зерттеу»; «Рельстік тіз­бектердің жұмыс тәртібін есептеу»; «Бағдаршам әрекетінің прин-циптері мен құрылғыларын зерттеу»; «Тү­зеткіштерді экспериментальді зерт­теу»; «Амплитудты де­тек­торын зерттеу»; «ҚТЖ зерт­теу»; «Байланыстың сандық жү­йесі»; «Сигнал спектрлерін зерттеу» туралы толық көлемдегі оқу бағдарламасын қамтитын және басқа да көптеген зертхана бар. Сондай-ақ оқу мен ғылымға, мәдениетке және спортқа қажетті барлық жағдай жасалған. Жиырма бір жылда білікті инженерлердің қаншама шоғыры қанаттанып, темір жол бойында еңбек етіп жүр. Жас ғалымдар ғылыми ізденіспен айналысып келеді. Мұның бәрі ел игілігі үшін атқарылған жұмыстар. Қаншама қарагөз ауыл балалары теміржолшы мамандығына машықтанып, еліміздің түкпір-түкпірінде еңбекке араласып жүр.

– Тәуелсіздіктің мерейлі 30 жыл­дығының қарсаңында тұрмыз. Ардагер теміржолшы ре­тінде, ұстаз-ғалым ретінде қазақ темір­ жолының бүгінгі бет-бейнесіне қандай баға берер едіңіз? Неден оздық, неден кейін қалдық?

– Тәубе, деп айтуымыз керек. Отыз жылда темір жолдың талай жоғы түгенделді. Техникалық әлеуетіміз жаңа заман талабынан қалыспай келеді. Тың технологиялар қолданысқа енді. Бұрын Мәскеу не берсе, соны алатынбыз. Қазір өз қолымыз өз аузымызға жетті, қажеттінің бәрін сатып алатын қауқарымыз бар. Электрмен жабдықтау қандай, электровоздардың жылдамдығы қандай, мұның бәрі жетістік демей не дейміз? Темір жол бойын­да қолымызға тек күрек пен лом ұстап жұмыс істеген күндер де болған. Мұның бәрі артта қалды. Сұранысқа сай мамандар бар. Қазақстан темір жолын кәсіби білігі жоғары азаматтардың буы­ны басқарып келеді. Барыс-келіс пен алыс-беріс қарқын алды. Алыс-жақын шетелдермен эко­но­микалық байланысымыз ны­ғайған болса, бұл ретте темір жолдың рөлі зор. Іздесек, кемшілік қай кезде де табылады. Жүйелі жұмысты түртпектемей, керісінше демеп, жандануына жағдай жасауымыз, ниеттес, тілектес болуымыз керек. Жолсапарға шықпайтын жан жоқ. Тіршіліктің өзі сапарлардан тұрады. Шойынжол бойына қаншама жолаушының тілегі, қуанышы сіңеді. Сондықтан темір­жолшы деген – қасиетті мамандық. Ең бастысы, өз ісіңді жақсы көр. «Таңдаған мамандығың бойын­ша еңбек ету – бақыт» де­генді шәкірттерге ылғи да айтып жүре­мін. Азды-көпті қиыншылық уа­қыт өте келе түзелер. Ең бастысы, бағытымыз дұрыс.

– Әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен

Арман ОКТЯБРЬ,

«Egemen Qazaqstan»

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Мінсіз – кім?

Руханият • Кеше

Семейдегі серпіліс

Аймақтар • Кеше

Ұқсас жаңалықтар