Тарих • 28 Сәуір, 2021

Орта ғасырдағы Отырар (Қорық-музейдің дербес экспедициялары ашқан жаңалықтар)

72 рет көрсетілді

Іргесі өткен ғасырдың екінші жартысында қаланған Отырар қорық-музейінің өңір тарихын зерттеуде, тарихи-мәдени мұра объектілерін сақтау мен насихаттау­да алатын орны ерекше.

Музей өзінің дербес зерттеу жұмысын тәуелсіздіктің алғашқы таңдарымен бірге бастады десек қате айтпаған болар едік. Ең алғашқы дербес зерттеу жұмысы Отырар қалажұртынан оңтүстікке қарай 1 км жерде орналасқан Мыңшұқыр елдімекенінде (жетекшісі М.Қожа) жүргізілді. Төрт жылға созылған археологиялық қазба жұмысы нәтижесінде Қазақстанда бұрын-соңды кездеспеген, үлкен ауқымды алып жатқан XIІІ-XV ғғ. тән ірі құмырашылар орамы анықталды. Нақты айтар болсақ, археологтар тапқан шеберхана орнынан әр түрлі мақсатта пайдаланылған, түрлі пішінде салынған 18 пеш орны мен 2 тұрғын үй құрылысы аршылып, зерттелді. Шеберханада ыдыс-аяқтардың барлық түрлері, әсем ғимараттар үшін түрлі кө­лемдегі құрылыс заттары, яғни өрнекті, сырлы, сырсыз әрлеуіш қыштар мен мешіт күмбезінің ұшар басына қойылатын құббалар жасалған. Пештерді зерттеу барысында алынған жәдігерлердің жасалу формасына қарап шеберхана ХІІІ-ХІV ғғ. тән екендігі нақтыланған болатын. Бір ескеретін нәрсе, қазіргі кезге дейін Қазақстан мен Орталық Азияда мұндай алып шеберхана орны табылған.

Жаңа ашылымдар мұнымен тоқтап қалмады. Көп ұзамай-ақ, яғни 1991 жылы Отырар өңіріндегі ірі қала ор­талығы болып саналған Марданкүйік қалажұртының солтүстік-батысынан 2 км қашықтықтан, Шәуілдір-Түркістан тас жолының бойы­нан құрылыс жұмысын жүргізу барысында адам сүйектері мен шыны заттардың қалдықтары шашылып жатқаны туралы мәлімет келіп түсті. Аталған жерге музей қыз­меткерлері барып, арнайы зерттеу жұ­мысын жүргізе отырып, ХІ-
ХІІІ ғғ. тән жерлеу орны мен шыны өндіретін шебер­хана орнын ашты. Қазба жұмысы бары­сында шеберхана орнынан көптеген шыны бұйымдар табылды. Бұл өз кезегінде ХІ-ХІІІ ғғ. аралығында Отырар өңірінде шыны өндіру тәсілі кеңінен дамығандығын көрсетіп берді.

1995 жылы музей археологтары Отырар қалажұртынан анықталған ме­шіт ауласына қазба жұмысын жүргізіп, мешітке қарама-қарсы 40 м жерден, қыш­тан өрілген сәулетті ғимарат орнын анықтады. Қазба жұмысы барысында археологтар алынған заттар мен жазба деректер ғимараттың ХІV-ХV ғғ. шамасында Отырар хакімі болған Бердібектің сарайы болуы мүмкін деген тұжырым жасады.

2001-2004 жылдардағы ЮНЕСКО-Қазақстан-Жапонияның бірлесіп жасаған «Көне Отырардың қалажұртын сақтау мен реставрациялау» жобасына музей қызметкерлері қатысып, шетелдік ғалымдармен тығыз байланыста жұмыс істеді. Көне Отырар қалажұртына көңіл бөлу мұнымен тоқтап қалмады.

Тұңғыш Президент Н.Назарбаев 2003 жыл­ғы сәуірдегі Жолдауында «Қа­зақ­станның мәдени мұра жобасы» тақы­рыбында стратегиялық ұлттық жобасын ұсынғанын білеміз. Бұдан Отырар өңірі де тыс қалмады. Бір ғана Отырар өңіріндегі Оқсыз, Көкмардан, Марданкүйік, Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Бұзық сынды заманында ірі мәдени орталыққа ай­налған қала орындарына кешенді түрде археологиялық зерттеу жұмыстары жүр­гізілді. Ал Отырар қалажұрты үшін арнайы «Көне Отырарды жаңғырту» жобасы қолға алынып, көптеген игі істер ат­қарылғанына көпшілік куә.

Бұдан бөлек қорық-музей қызметкер­лері­нің өңір тарихын зерттеу, яғни өңір­де орналасқан тарихи-мәдени мұра объек­тілерінің санын анықтау, тізімге алу және ғылыми айналымға енгізу бағыты бо­йынша сіңірген еңбегі орасан. Тәуелсіздік алған алғашқы қиын-қыстау кезеңде, яғни 1992 жылы қорық-музей қызметкерлері барлау жұмыстарын ұйымдастырып, Сыр­дария өзенінің сол жағалауынан Ақ­қорған, Шаншар сынды ірі қала орындарын анықтап, зерттеді. Археологиялық бар­лау жұмысы мұнымен тоқталып қал­мады. 1998-2000 жылдары аралығында ұйым­дастырылған далалық экспедиция барысында қорық-музейдің ескерткіштер тізімі 200-ге жетті.

Қорық-музей қызметкерлерінің қаты­­суымен Ә.Марғұлан атындағы Архео­логия институты Қазақстанда алғаш рет Отырар өңірі ескерткіштерінің электронды архео­логиялық картасын жасады.

Отырар өңірінде бұрын-соңды эпи­графиялық зерттеулер жүргізілмеген болатын. Музей қызметкері С.Ақылбек 1998 жылы осы бағытта еңбек етіп, Арыстанбаб кесенесі жанындағы көне қорымнан табылған 150-ден астам құлпытасқа зерттеу жүргізіп, аудармасын жасады.

2020 жылы «Қазақ хандығының қалалары: саяси, экономикалық және мә­дени өмірдің орталықтары» атты ғы­лыми жобаны орындау барысында т.ғ.к. А.Жұмашованың жетекшілігімен Отырар мемлекеттік археологиялық қо­рық-музейінің қызметкерлері Отырар қалажұртында қазба жұмысын жүргізді.

Жоба аясында жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары нәтижесінде Отырар қалажұртының Қазақ хандығы тұсындағы материалдық және рухани мәдениеті, шаруашылық дәстүрі жайлы жаңа деректер алынды. Атап айтар болсақ, заттай деректер қатарында 58 дана күміс теңге көмбесін айтуға болады. Теңгелердің аверсінен анықталған жазбалар арқылы оның Шайбанидтер әулетінің билеушісі саналатын Абдулла ІІ-нің билігі тұсында (1583-1598 жж.) соғылғаны анықталды.

Сонымен бірге қазбаның оңтүстік-батысынан, орталық алаңның солтүстік бұрышынан үлкен бір әулетке тиесілі, көлемі 6,3х7,7 м болатын кесене орны анық­талып, зерттелді. Кесененің негізгі фасады оңтүстік-батысқа, яғни Оты­рар қала­жұртының оңтүстік бөлігінде ор­наласқан жұма мешітінің ауласына қа­раған.

Шариф ад-дин Йездиден жеткен деректе Қытайға жасағалы жатқан жорығы алдында Ақсақ Темірдің Отырарға келгендігі, Тоқтамыс ханның елшісін қала хәкімі Бердібек сарайында қарсы алғандығы жазылады. Темір мен оның уәзірлері Бердібектің он бір бөлмеден тұратын қонақ жайына бөлініп түскенін білеміз. Бердібек сарайымен қатар салынған кесенеге жүргізілген салыстырмалы талдау мен библиографиялық ізденіс жұмыстарының нәтижесі кесененің XV ғасырдың І жартысында, яғни Отырар қалажұртының Ақсақ Темір билігі тұсында салынғанын анықтап берді. Алайда кесене құрылысы Әмір Темір өлгеннен кейін-ақ бүлінген болуы мүмкін.

Зерттеу жұмысымыздың нәтижесінде кесене құрылысының үш бөліктен, яғни зияратхана, дәліз (дромос) және қабірханадан тұратындығы анықталды. Кесене құрылысына жақсы иленіп, күй­діріл­ген қыштар пайдаланылса, нысанның негізгі бөліктері, яғни, бұ­рыштары мен аркалары гипс қосындысы бар сылақпен нығайтылған. Қазақстанның өзге өңір­ле­рінен табылған XIV-XV ғғ. жататын мұндай құрылыс үлгілеріне қарап, кесе­ненің жоғарғы бөлігі бір күмбезді, қас­бет­тік кесене тобына жататындығы белгілі болып отыр. Кесененің жоғарғы зияратхана бөлмесінің көлемі 4х4,7 м. Кесененің үстіңгі, яғни зияратхана бөлмесінің қа­бырғаларының екі шетіне бүтін қыш қа­лан­ып орталары сынық қыштармен тол­тырыл­ған. Орталарына толтырылған сы­нық қыш­тар қатарында XIII-XIV ғғ. тән өрнекті қыш бөліктерінің табылуы кесе­ненің салын­ған мерзімін нақтылауға мүмкіндік береді.

Біршама жақсы сақталған оңтүстік-шығыс қабырғадан ені 1,2 м келетін терезе орны анықталды. Терезе жақтаулары гипс қосындысы бар сы­лақпен сыланған. Осындай терезе орындары кесененің солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс қабырғаларында болған болуы мүмкін деген тұжырымды ортаға салудамыз. Кесененің жерден қазылып жасалған төменгі қабірхана бөлмесіне ұзындығы 2,75 м, ені 0,85, жоғарғы жағы аркалы болып келген баспалдақты дәліз (дромос) арқылы кіретін болған. Қабірхана бөлмесінің жалпы көлемі 3,45х3,45 м. Қазба жұмысы барысында қабірхана ішінің бос топырағы еден дең­гейіне дейін толық тазартылып, сыртқа шығарылып тасталды. Қабірхана ішін тазар­ту барысында ретсіз шашылып жат­қан бес кісіге тиесілі адам сүйектері анық­талды. Бұл жерде тағы бір назар аударар жайт, қабірханаға қойылған мәйіттер жерленбеген, яғни сағаналау әдісімен қабірхана еденіне қамыс төселіп, мәйіт­тер қамыс төсемелерге қойылған. Біз­дің пайымдауы­мызша, бір кездері сағана тоналған болуы мүмкін. Өйткені қаңқалардың ретсіз шашылып жатуы және бас сүйектерінің сақталмауы, сағана құрылысына пайдала­нылған қыштардың бұзылып алынуы осы пікірімізді толық­тыра түседі.

Жоғарыда айтып өткеніміздей, кесенеге қойылған мүрделердің бас сүйектерінің сақталмауы себепті антропологиялық реконструкция жасауға мүмкіндік болмады. Алайда зерттеу жұмысы мұнымен тоқтап қалған жоқ. Мүрделердің жасы мен жынысын анықтау мақсатында Алматы қаласында орналасқан ANTHROPOS ЖШС-нің қызметін пайдаланып, кесенеден табылған қаңқалардың бес кісіге тән екендігін анықтадық. Антропологтардың берген мәліметтері бойынша кесене ішіне қойылған мүрделердің жас шамасы 30-35, 45-55 және 50-60 жас аралығында болған және барлығы дерлік ер кісіге тән.

Мұндай құрылыс орындары Оты­рар ауданына қарасты Балтакөл ауылдық округінде орналасқан Қауған ата, Қы­зылорда облысына қарасты Жаңа­қорған ауданында орналасқан Сығанақ және Түркістандағы Қ.А.Ясауи кесенесі ма­ңынан анықталып зерттелген болатын. Ал Қазақстанның өзге өңірлерінен табылған, яғни аршып алып зерттелген ортағасырлық қалалардың еш­қай­сысынан мұндай құрылымы күрделі кесененің кездес­пеуі және кесененің Бердібек сарайы және жұма мешіті аталып отыр­ған архитектуралық кешеннің ажырамас бөлігі болып отыр­ғаны қы­зығушы­лығымызды одан ары оята түсері сөзсіз.

 

Сәбит ПӘРМЕНҚҰЛ,

Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі қызметкері

 

Түркістан облысы

Соңғы жаңалықтар

Жоспарын жоққа шығарды

Кәсіпқой бокс • Кеше

Үздік ондықта Головкин жоқ

Кәсіпқой бокс • Кеше

Жекпе-жексіз өткен алғашқы жыл

Кәсіпқой бокс • Кеше

«Динамодан» жеңілді

Хоккей • Кеше

Креативті кітап дүкені

Аймақтар • Кеше

Жанбота жарап тұр

Спорт • Кеше

Ақын тұтынған кесе

Тарих • Кеше

Ұқсас жаңалықтар