Коронавирус • 10 Тамыз, 2021

Вакцина салдыруды неліктен міндеттеген жөн?

504 рет көрсетілді

МЕЛЬБУРН. Осы мақаланы Аустралияның Виктория штатынан жазып отырмын. Бұл штат 1970 жылы әлемде тұңғыш рет автокөлікте белдік тағуды міндеттеген алғашқы юрисдикция еді. Заңнаманы жеке бас құқығына нұқсан келтіреді деп айыптағандар көп болды. Әйтсе де викториялықтар оны қабылдады. Өйткені белдік тағу өмірді сақтап қалады. Қазіргі таңда әлем осыған ұқсас заңнама қабылдаудың алдында тұр.  

Қазіргі таңда Covid-19 індетін тудыратын вирусқа қарсы вакцина салдыруды міндеттеу жеке бас бостандығына қол сұғатыны туралы дабыл қағып жүргендерді естіп жатырмыз. Садақ атудан АҚШ Олимпиада құрамасының мүшесі Брэди Эллисон екпеден бас тарту жөніндегі шешімі жүз пайыз жеке таңдау екенін айтып, мін­детті түрде екпе салдыру жеке бас бос­тан­дығына қауіп төндіретінін алға тартады.

Бір қызығы, көлікте қауіпсіздік бел­ді­гін тағуды міндеттеу – сол адам­ның жеке бас бостандығына тікелей қол сұғу. Ке­рісінше, жаппай вакциналау тура­лы заңнама халықтың құқығын қор­ғау. Мә­селен, вакцина салдырмаған адам көп­ші­лік орынға барып, басқаларға вирус жұқ­­­тыруы мүмкін. Ал екпе алу­ды мін­дет­­теу арқылы халықтың денсау­лығын сақ­тап, бизнесті еркін жүргізуге мүмкіндік бар.

Мені дұрыс түсініңіз. Мен жүргізуші мен жолаушылардың көлікте отырған­да қауіпсіздік белдігін тағу жөніндегі заңды қатты қолдаймын. Мысалы, АҚШ-та осындай заңдар шамамен 370 мың адам­ның өмірін қорғап қалды. Бұдан бөлек, көптеген адамның ауыр жарақат алуына жол берген жоқ. Соған қарамастан, бұл заңның бәрі – патерланистік құжаттар. Олар өзіміздің игілігіміз үшін бір нәр­се жасауға мәжбүрлейді. Бұл Джон Стюарт Миллдің «биліктің өркениетті қоғам­дастықтың кез келген мүшесіне ер­кі­нен тыс әрі әділ түрде қолдануына рұқ­сат жалғыз міндеті – басқаларға зиян келтір­меу» деген қағидасын бұзады. Яғни адамның жеке басының мүддесі үшін мәжбүрлеу – «жеткілікті кепілдік емес».

Бұл қағида жөнінде әлі айтылатын әңгіме өте көп. Әсіресе, ересектер ара­сындағы ерікті эвтаназия немесе гомосексуалдық қарым-қатынас секілді құр­бандық жоқ әрекеттерге жол бер­мейтін заңдарға қарсы қолданылғанда тиімді. Бірақ Милл «өркениетті» қоғам­дастық мүшелері өз мүдделері үшін қазіргіге қарағанда тиімді таңдау жасайтынына сенімді еді.

Қауіпсіздік белдіктерін міндеттеген­ге дейін көптеген мемлекеттер жолау­шы­­ларға оны тағынбаудың қаупі туралы тү­сін­діруге тырысты. Мұндай нау­­қан­дар­дың әсері шамалы еді. Қауіп­сіз­дік бел­діктерін тағатындардың саны қа­зір­гіден әлдеқайда аз болатын. Мысалы, бү­­гін­де АҚШ-та жолаушылар мен жүр­гізу­­ші­лердің 90 пайызға жуығы оны та­ғады (сондай-ақ қауіпсіздік белд­ігін тақ­пау заң бұзу болып саналатын бас­қа ел­дерде де осындай көрсеткіш тіркелген).

Себебі біз өзімізді қандай да бір апат­тың шамалы болса да қаупінен қорғай алмаймыз. Көлікке отырған сайын, егер біз қауіпсіздік белбеуін тақпасақ, жарақат алатындай апатқа ұшырау ықтималдылығы өте аз. Дегенмен белбеу тағудың пайдасы соншалықты көп емесін ескерсек, ақыл таразысына салып қарағанда оны тағу қисынсыз көрінеді. Бірақ автокөлік апатынан аман қалғандар қауіпсіздік белбеуін тақпағандықтан жараланғанын, қисынсыз әрекет деп санағанын мойындайды және оған өкінеді. Бірақ бұл кеш.

Қазір вакцина салдыруда да осыған ұқсас жағдайды көріп отырмыз. Брайтни Кобия таяуда Алабама штатының Бирмингем қаласында дәрігер ретінде жұмыс істегені туралы Facebook-те мынандай жазба жариялады:

«Мен ауруханаға Covid-19 індетін жұқ­тырып, жағдайы қиындаған қыл­шыл­­даған жастарды қабылдаймын. Олар интубация (өкпеге ауа жіберетін түтік­ше енгізу – А.А.) жасар алдындағы соң­ғы өтініші – менен вакцина салып беруімді сұрайды. Мен олардың қолы­нан ұстап отырып, өкінетінімді, бәрі кеш екенін жеткіземін. Бірнеше күннен соң қазаны естіртер кезде науқастың отба­сы мүшелерін құшақтап, марқұмға көрсе­тетін махаббатының ең үлкені вакцина алу екенін, сондай-ақ таныстарына екпе салдыруға үгіттеуді сұраймын. Олар жылайды. Мұның маңызын білмегенін айтады. Індет өтірік деп есептегенін жеткізеді. Олар мұны саяси ойын деп есептейді. Себебі олар нақты қан тобына жататындықтан немесе нақты бір нәсіл өкілдері болғандықтан ауырмаймыз деп есептеген. Олар мұны жай ғана тұмау деп ойлаған. Бірақ олар қателеседі. Олар өткенге қайта барып, бәрін өзгерткісі келеді. Бірақ бұл мүмкін емес».

Дәл осы себеп коронавирус вакцинасын міндеттеудің дұрыстығын көрсетеді. Өйткені көп адам уақыт өте келе қабылдаған шешіміне өкінеді. «Бұл – олардың өз өмірі, өлемін десе өзі білсін», деу үшін қанішер болу керек шығар.

Қалай дегенмен де, коронавирус дәуірінде вакцинаны міндетті ету Миллдің «басқаларға зиян келтірмеу» принципін бұзбайды. Олимпиадаға қатысатын вакциналанбаған спортшылар адамдар көп жүретін көшеде жылдам­дықты арттыру секілді басқаларға да қауіп төндіреді. Эллисонның «жеке таңдауы» – не екпе алу немесе үйде болу. Егер Халықаралық Олимпиада комитеті вакциналанған спортшылар ғана жарысқа түсе алады деп айтса, бұл мыңдаған спортшыны инфекция жұқтыру ықтималдылығынан құтқарар еді. Сондай-ақ Эллисонның вакцинасыз бәсекеге түсуіне жол бермес еді.

Дәл сол себепті, Франция мен Гре­кия­­да өткен айда жарияланған кино­театр­ларға, барларға баратындар немесе пойызбен саяхат жасаушылар вакцина алғаны жөнінде куәлік көр­сетуін міндеттейтін ереже ешкімнің жеке бостан­дығын бұзбайды. Былтырғы ақпанда Индонезия үкіметі барлық ересек адамдарды вакциналауды әлемде тұңғыш рет міндеттегенде ең қайғылы жағдай – азаматтардың бостандығы бұзылғаны емес, бай мемлекеттердің заңды жүзеге асыруға қажет вакциналарды бермегені еді. Соның салдарынан қазір Индонезия – вирус ошағы, елде он мыңдаған адам вакцина алмағандықтан өмірден өтті.

Питер СИНГЕР,

Принстон университетінің биоэтика профессоры және «Сіз құтқара алатын өмір» коммерциялық емес ұйымының негізін қалаушы. Ол жануарларды босату, практикалық этика және нақты әлемдегі этика тақырыптарында кітап жазған. Оның John Stuart Mill’s Utilitarianism жинағы (Катарзина де Лазари-Радекпен бірлесіп өңделген) Нортон кітапханасында жарық көрді

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

Соңғы жаңалықтар

Әуезов және түркі әлемі

Руханият • Кеше

Идеология

Руханият • Кеше

Мейірім мен қатыгездік

Руханият • Кеше

Ескі мен жаңа арасы

Руханият • Кеше

Би падишасы

Руханият • Кеше

Сапа қайтсе жақсарады?

Қазақстан • Кеше

Қайырымдылықтың үлгісі

Қазақстан • Кеше

Сақ дәуірінің тасы

Таным • Кеше

Ұқсас жаңалықтар