Пікір • 03 Қазан, 2023

Ғылыми зерттеулерге зәруміз

350 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Елімізге агроөнеркәсіптік кешен салалары үшін өндірістік және ғылыми кадрларды даярлаудың тиімді мемлекеттік бағдарламасы қажет. Мұны жүйелеудің бір тетігі – ғылыми қызметті ынталандыру және жас ғалымдардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын реттеу. Бұған қоса жыл сайын салалық ғылыми зерттеу институттарына PhD даярлау жөніндегі нысаналы гранттарды бекіткен абзал.

Ғылыми зерттеулерге зәруміз

Коллажды жасаған – Зәуреш СМАҒҰЛ, «EQ»

Мемлекет басшысы Қасым-Жо­март Тоқаев халыққа Жол­дауында «Басымдық біз үшін перс­­­пек­тивалы бағыттар болуға тиіс: ет, сүт және астықты терең­де­­те өң­­деу, өнер­кәсіптік жылыжай ша­руа­­шы­лы­ғын дамыту», деп атап өт­кен еді. Сондай-ақ Пре­з­идент ди­қан­дардың алды­на үш жыл ішінде АӨК-тегі қай­та өңделген өнім­нің үлесін 70 пайыз­ға дейін артты­ру міндетін қойды.

Статистикаға назар салсақ, елімізде азық-түліктің негізгі түр­лері бойынша импорт жоғары деңгейде. Ашып айтсақ, ірімшік және сүзбе – 47, құрғақ сүт – 88, шұжық өнімдері – 37, құс еті және тағамдық қосалқы өнім­дер – 77, өңделген балық – 49 және сары май – 36 пайыз. Ал өсім­­дік шаруашылығы өнімі бойын­­ша импорттың ең көп үлесі қант бойынша байқалады (51%). Шикі қамыс қантының әкелі­нуін ескерсек, импорт 90 пайыз­ға жетеді. Жеміс-жидек, көк­өніс консервілерінің импорты ішкі тұтынудың шамамен 74 пайы­зын құрайды. Май өнімдері импортының үлесі – 30-40, май кәсіпорындарының жүктемесі 45-50 пайыз болады.

Жалпы, азық-түлік және қайта өңдеу өнеркәсібі – нарықтық экономика жағдайында шағын және орта бизнесті дамытудың маңызды катализаторы. Әрі мем­­лекеттің азық-түлік және та­мақ қауіпсіздігін айқындайтын әлеу­меттік маңызы бар және тез өтелетін салаларының бірі. Бү­гінде осы саланы инно­ва­ция­­лық дамытудың ғылыми-тех­ноло­гиялық міндеттерін шешу үшін республикада жал­ғыз отандық ғылыми ұйым – «Қазақ қайта өңдеу және тамақ өнеркәсіптері ғы­лыми-зерттеу институты» жұ­­мыс істейді. Оның негізгі бағыты – ет, сүт, астық және май ши­кізатын өңдеу, жемістер мен көк­өністерді өнер­кәсіптік өңдеу, нан пісіру, ұн және кондитерлік өн­діріс технологияларын, тәсіл­дер­ді ғылыми негіздеу, құрама жем өн­діру технологияларын жетіл­діру.

Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау аясында ауыл шаруашылығы және азық-түлік шикізатын терең өңдеуге назар аударатын уақыт келді. Ғы­лым бизнеспен бірлесе отыра, импортқа тәуелділік деңгейін төмен­детуді, тамақ өнімдерінің ассор­тиментін кеңейтуді көз­дейтін озық шетелдік технология­ларды трансферттеу жөніндегі ұсыныстарды қарауы қажет. Ол үшін Ауыл шаруашылығы минис­трлігінің бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру есе­бінен агроөңдеудегі ғылым үлесін ұлғайту керек.

Экспортқа бағдарланған өнім ассортиментін көбейту үшін зерттеулерге ерекше назар аударған жөн. Әсіресе ауыл шаруашылығы шикізатын терең өңдеуге басым­дық беру қажет (ет және сүт өн­ді­рісі, май және крахмал-сір­не өн­дірісі, дәнді және жарма да­қылдарын, жемістер мен көкөніс­терді өндіру, қант өнер­кәсібі, консервілеу және тағы басқа).

Одан басқа институттың ғы­лы­ми мектептерінің құзыретін арт­тыру да – аса маңызды мәсе­ленің бірі. Ғылыми зерттеулер жүр­гізудің тиімді жүйесін ұйым­­­­дастыру және ғылым нә­­ти­­­же­лерін өндірісте игеру үшін инфра­құрылым деңгейін көтер­ген абзал. Бұл бағытта Ал­ма­ты қаласындағы бас инсти­тут пен Астана филиалы база­сын­­да технопарк түріндегі демон­стра­циялық алаңдар құру керек. Яғни озық шетелдік тех­но­­логиялар трансфертін ұйым­­дас­тыру жолымен нарыққа перс­пективалы ғылыми жобалар­ды ұсыну, сондай-ақ технопарк жанында агроөңдеу бойынша консультациялық орталық, терең өңдеу бойынша модульдік шағын технологиялар көрмесі мен ғылыми жобалар желілерін құру ұсынылады. Осы ретте технопарктер базасында Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ұлттық аграрлық-ғылыми білім беру орталығы барлық еншілес ұйымдарының ғылыми бастамаларын және өңірлік өнеркәсіп кәсіпорындарының өнімдерін көрсету үшін тұрақты жұмыс істейтін көрме павильондарын ұйымдастыру қажет. Ол үшін институттар аумағында жеңіл салынатын сэндвич-панельдерден көрме үй-жайларын (Алматыда 600 шаршы метр және Астанада 700 шаршы метр) салған дұрыс.

Азық-түлік өнімдерін өнді­руге, қызмет көрсетуге және жөн­деуге кететін шығындар тек дайын өнім құнының едәуір бө­лігін алатын технологиялық жаб­дықты пайдалану арқылы жү­зеге асырылады. Елімізде жеке тамақ машина жасау өнеркәсібі жоқ және бұл мәселе алдағы 10-15 жылда шешімін таппауы ықтимал. Өйткені осы саланы дамытуды көздейтін мақсатты бағдарламалық құжаттар жоқ.

«Агроинжиниринг» ғылыми-өндірістік орталығының конструкторлары мен тәжірибелік-механикалық шеберханаларының күш-жігерін біріктіре отырып, мал союға, сүтті, жемістер мен көкөністерді өңдеуге және т.б. арналған шағын механи­калан­дырылған жабдық құрылды. Агроинженерия ғылыми-өндіріс­тік орталығының конструктор­лары мен тәжірибелік-механика­лық цехтарының күш-жігерін біріктіре отырып, шағын механи­каландырылған мал союға арнал­ған жабдықтарды, сүтті, жемістер мен көкөністерді қайта өңдеуді және т.б. шағын сериялы өндіру бойынша шағын кластер және институт құру мүмкіндігін де қарастыру қажет.

Жас ғалымдарды қолдауда жаңа­ша сипат керек. Мәселен, азық-түлік және қайта өңдеу өнер­­кәсібі саласында кадрлық және ғылыми әлеуетті дамыту үшін жас ғалымдарға әлемнің же­тек­ші ғылыми орталықтарынан та­ғы­­лымдамадан өтуге жол ашу, әлеу­меттік пакеттер және баспа­намен қамтамасыз ету, жария­лан­­ған ғылыми зерттеу­лердің маңыз­­дылығына қарай сыйақы беру сынды тетіктерді ойластыру қажет.

Ғылыми зерттеу институт­тарында жұмыс істейтін және бағдарламалық-нысана­лы қаржы­ландыру шеңберінде жа­лақы алатын академиялық дәре­­жесі бар ғылыми қызмет­кер әлеуметтік-құқық­тық тұр­­ғы­­дан мүлдем қор­ғал­ма­ған. Егер жас ғалымдар бағ­дарламалық-нысаналы қар­жыландыру аясында тек жала­қы алса, зейнетақы аударымдарына қаржының кешігуіне байланыс­ты олқылықтар болуы мүмкін. Демек тұрғын үйді ипо­текалық несиелеу кезінде қиын­дықтар туындауы ықтимал. Бұл – жас қызметкерлердің ғы­лым­ды орта жолда тастауына мәжбүр­лейтін негізгі фактордың бірі.

Президент «Әділетті Қа­зақ­станның экономикалық бағ­дары» атты халыққа Жол­дауын­да еліміздегі ауыл шаруа­шылы­ғының әлеуеті орасан екенін баса айтты. Ендігі мәселе – осы саланы алға сүйрейтін аграрлық ғылымды дамытуға оң көзқарас қалыптастыру.

 

Талғат ЖҮНІСОВ,

Сенат депутаты