Тұлға • 06 Маусым, 2024

Қайраткердің әдебиеттану мұрасы

67 рет
көрсетілді
17 мин
оқу үшін

Мемлекет басшысы тарихымыздың күрделі кезеңдерін терең зерделеп, жазықсыз жапа шеккен боздақтарды ақтау ісін жалғастыру аса маңызды іс екенін атап көрсетті. Бүгінгі айтпағымыз да саяси­ қуғын-сүргін құрбаны болған тарихи тұлғалардың бірі, биыл туғанына 130 жыл толған Сұлтанбек Қожанов туралы. Әділетсіз қоғамның тақсіретін көп тартқан осы қайраткер кешегі 90-жылдарға дейін елеусіз, ескерусіз қалып келді. Қарт Қаратаудың теріскей бетіндегі шежірелі Созақ жерінде, дәлірек айтқанда, әулиелі Ақсүмбе, періштелі Ақбикеш баурайында дүниеге келген ол Түркістан, Ташкент, Орынбор, Қызылорда, Мәскеу, т.б. қалаларда оқып, еңбек етіп, саяси тұлға деңгейіне көтерілді. Тәрбие көзі ұстаздық еңбек пен хатшылық, комиссарлық қызметтің қай-қайсысын атқарса да елдік ұстанымнан айныған жоқ. Қожановты қайта тану сол тоқсаныншы жылдары жаңа бір күшпен белең алды. Профессор Темірбек Қожакеевтің, ҰҒА корреспондент-мүшесі Амантай Шәріптің, жазушы ғалымдар Бейбіт Қойшыбаев, Жолтай Әлмашұлы мен Дулат Тұрантегінің әр кезде жарық көрген еңбектері қайраткердің әр алуан қырын ашып, халыққа танытып жатыр.

Қайраткердің әдебиеттану мұрасы

Сұлтанбек Қожанов ең алдымен әдебиеттің шын жанашыры болды, сон­дықтан да қандай қызметте жүрсе де әдебиеттану ғылымына, сынға шама-шарқынша үлес қосты. Бұл туралы белгілі ғалым Тұрсынбек Кәкішұлы былай деп атап көрсетті: «Қазақ әдебиеті сынының өркендеуіне өз үлестерін қос­қандар қатарына қоғам-әлеуметтік қайраткерлерін қоспау ағаттық болар еді. Олар өздерінің эстетикалық таным-білігі жағынан бірқыдыру биіктен көрінуі арқылы сын тарихында іздерін қалдырды және бір ғажабы, өнерпаздық дарындары жағынан ешбір профессионалдардан кем түспейтіндей деңгейде көрінді. Өнер жолына бел шешіп түскенде әдебиет тарихынан жарқырап көрінулері де мүмкін еді. Олар – Смағұл Сәдуақасұлы, Ыдырыс Мұстамбаев, Нәзір Төреқұлов, Ілияс Қабылов, Сұлтанбек Қожанов, Шәймерден Тоқжігітов сынды азаматтар. Бұлар көбінесе партия, мемлекет жұмысына ден қойғандықтан, сынға үнемі араласа бермеді». Иә, ғалым атап көр­сеткендей, бұлардың дені мемлекет, партия жұмысында жүріп-ақ аз-кем болса да әдебиетке араласты. Солардың ішінде С.Қожановтың әдеби-сыншылдық өнері ерекше назар аударарлықтай. Көптеген дереккөзі, тарихи құжаттар қайраткер Қожановтың Алаш азаматтарына деген алабөтен сүйіспеншілігі болғанын аңғартады, тіпті, кейде Қожанов есімінің кешірек елге оралуына да осы «сүйіспеншілік» әсерін тигізген де болар. Алаштың ардақтысы Ахметке, ақиық ақыны Мағжанға деген қамқорлықтары шексіз болған оның «Мағжан өлеңдері туралы бір-екі ауыз сөз» деп аталатын еңбегінің мәні зор. Жаратылысында ақынжанды ол ұлы ақынды жан-тәнімен жақсы көріп, кеңес өкіметінің қаһарынан қорықпай 1923 жылы Мағжанның өлеңдер жинағын шығаруының өзі ерлікке пара-пар әрекет. Жинақты шығарып қана қоймай, әдемі, әдеби мәні зор алғысөз жазуы ардақты іс. «М.Жұмабайұлының өлеңдері қазақ әдебиетінде үлкен орын алған деп санап, басып отырмыз», деп сөз бастаған сыншы өз ойын одан әрі жазба әдебиеті жаңа қалыптасып, әдеби тілі енді жетіліп келе жатқан кезеңде Мағжан сынды сөз маржанын терген сыршыл ақындардың рөлі зор екеніне баса мән береді, тілімізді менсінбей асқақ қарайтындарға тойтарыс береді. Соның дәлелі ретінде айтқан: «Осы күнге дейін Түркістанда қойшылар тілі саналып келген, ресми қағаздар жазуға, кітаптар жазуға жарамсыз делініп келген қазақ-қырғыз тілі іске асуы былай тұрсын, өнерге асатын, бай, жатық, таза, өткір, әдемі тіл екенін Мағжан өлеңдері көрсете алады», дейтін пікірлері қандай құнды, әлі күнге дейін маңызын жоймаған қанатты қағида десек қателеспейміз. Қаншама уақыт, тіпті ғасырға жуық өтсе де «жатық, таза, өткір, әдемі» тілімізді ресми қағаз жазуға жеге бермейтініміз жасырын емес, сондай тілімізді өнерге, өнегеге асыра білмейміз, өкінішті-ақ.

С.Қожановтың өз заманының үр­ді­сінен өзгешелеу келетін келесі бір пікірі көңілге қонарлықтай, Мағжан өлеңдерінің саяси мәніне емес, әдеби ма­ңызына назар аударуға, көбірек кө­ңіл бөлуге шақырады. Өкінішке қарай, сыншының мұндай пікірі үнемі қолдау таба бермейді, араға жыл салып, яғни 1924 жылдың 24 қарашасында Мәскеу­дегі Шығыс еңбекшілерінің коммунис­тік университетінде өткен мәжілісте баян­дама жасаған бір әріптесі: «Біреу айта­ды: саясат пен әдебиетті араластыруға болмайды дейді. Мағжан өлеңдері көбі­не­­се осы пікірге сүйеніп басылған. Бұл қа­те», деп үзілді-кесілді кесім айтты, тіп­ті қатты кетіп, «саясат жағынан Мағ­жан кеңес топырағында отыратын адам емес. Мағжанның өлеңінде қазақ­тың шаруашылығына, әдебиетіне, саясаты­на үлкен қарсылығы бар» деп жазды.

Әлі де болса дүрбелеңді дәуірдің да­уылы басылмай тұрған кезеңде, керісін­ше жұрттың бәрі, әсіресе сыншылар қауымы саясатшы болып бара жатқан тұста ақын­дық өнерді қадір тұтып:

Білмесем суреттеуді бар ма айлам,

Көз көрмей, көңілде жоқ сыршылдықты,

Керек қып іздегенмен табам қайдан,

деп жыр жазатын Сұлтанбек Қожанов Мағжан Жұмабаевтың ең басты қасиеті – ақындығына айқын баға береді. «Мағжан өлеңдерінің ішінде кез келетін марксизм дүниетануына ұйқаспайтын жер­лерін оқушылар көре салып үрікпей, көр­кемдік жағына, сыршылдық жағына, сурет­теу жағына көбірек көз салынуы ке­рек, тарихи мәнісіне жете түсінуі керек», деп ұлы ақынның сыршылдығына, суреттеу сырына үңілді, «саяси қате» іздемеді, ақын жырларының тарихи мәнін түсіне білді.

С.Қожановтың пікірі тек қана қарсы­лыққа душар болған жоқ, оның ойла­ры­мен үндес, талантты танитын жандар жоқ емес-тін. Кереғар пікір айта­тын, Мағжан шығармашылығын жоқ­қа шыға­ратын жиыннан кейін ара­ға жыл салып, 1925 жылы Жүсіпбек Айма­уыт­ұлы жазған көлемді зерттеу­де Қо­жа­нов жазған еңбектегі өзекті ойлар­­дың жаңғырығы бар еді. «Ол келе­­шекті болжап, жұртты соңына ерте­тін пайғамбар ақын да емес, Мағжан сыр­шылдығымен, суретшілдігімен, тап­қыштығымен күшті, маржандай тізілген, торғындай үлбіреген нәзік үнді күйімен, шерлі, мұңды зарымен күшті. Олай болса, ақындық жүзінде Абайдан соңғы әдебиетте жаңа түр кіргізіп, соңына шәкірт ерткен, школ (мектеп) ашқан, күшті ақын Мағжан екенінде дау жоқ», деп батыл байлам жасайтын Жүсіпбек Аймауытұлы мен Сұлтанбек Қожанов ойлары әсіресе, Мағжан­ның сыршылдық, суретшілдік өнері жөнінде тіпті өзек­тес. Сыншы Аймауытұлы ақын Мағжанды ұлы Абай­дан кейінгі қатарға қойып, «шәкірт ертіп», «мектеп аш­ты» деп мақтанса, өз кезегінде Сұлтанбек Қо­жанов та Түркістан қаза­ғы­на арнап: «Абайдан кейін­гі екінші бастырып отыр­ған кітабымыз осы Мағ­жан Жұмабайұлының өлең­дері. Мағжан Жұмабайұлы өлеңдерінің тіл жағынан, әдебиеттану жағынан пайдасы көп болады деп сене­міз», деп ұлы Абайдан кейінгі басылған еңбек­тің тіл, әдебиет жағынан алға апаратын рухани-мәдени күш екеніне сенеді, пайдасы мол деп санайды.

1920 жылдардың басында-ақ М.Жұма­­­баевтың жыр жинағына кіріс­пе сөз жазып, жинақтың жарияла­нуы­на тікелей жәрдем берген Сұлтанбек Қожа­новтың сыншылдық қыры тура­лы белгілі қожановтанушы ғалым, про­фессор Амантай Шәріп былай деп ой сабақтайды: «Сұлтанбек Қожанов қазақ әдеби сынының қалыптасуына едәуір үлес қосты. Ол М.Дулатұлы­ның «Балқия» драмасын баспасөз бетінде бірінші болып бағалады. «Жақындық па, жалақорлық па?» атты айтыс мақа­ласында Абай мен А.Байтұрсынұлын солақай социологиялық сыннан араша­лағандардың бірі болды. Әдебиеттің тарихы, тілі мен терминологиясы туралы құнды пікірлер айтты».

Сұлтанбек Қожанов қазақ халқының ұлы ақындары жөнінде тек қана тап­тық сарынмен баға беріп, әсіресе алашордашылар дегенде тіпті теріс атқа міне­тіндерге: «Қазақтар арасындағы революция туралы мәселе қозғалғанда Абай Құнанбаев пен Ахмет Байтұрсын­ұлын айналып өтуге болмайды. Қазіргі революционерлер­дің барлығы да Абай мен Ахметтің шәкірт­тері болып табы­лады», деп жауап беріп, шәкірттік пе­йілмен сүйсіне жазды. Атақты Ақаң­ның 50 жасқа толу мерекесі қарсаңында «Ақ жол» газеті­нің 1923 жылдың 4 мамырында айтыл­ған бұл пікірдің келесі бір жалғасы 1924 жылғы 3 сәуіріндегі «Жақындық па, жа­лақор­лық па?» атты айтыс мақалада одан әрі жалғасын тапты. «Қазақ жазба әдебиетінің ағасы Абай болмаса, Ахмет болмаса, кім болады? Басқа да аға бар ма? Бар болса кім?», деп сұрақ қой­ды. Ұлт әдебиетінің, ұлт мектебінің негізін қалаушы кемең­гер­лер туралы айт­қан қайраткер Қожа­нов пікірінің дұрыс­­ты­ғын уақыт кеш те болса дәлелдеді. Ол сол кездің өзінде-ақ «жоқты жазып, бар әдебиет маңайын былапыттайтындардың» жақындығы мен жалақорлығын аяусыз әшкереледі. Ұлтын сүйген тұлға Сұлтанбек Қожан­ұлы – әдебиет пен мәдениеттің шын мәніндегі талғампаз жанашыры. Ол ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы жайын­да: «тіл тазартуға тынбай еңбек қылып келе жатқан, амал мәселесін іс жүзінде ше­шіп, тіл құралдарын жазып, қазақтың ұлт мектебіне негіз қалап, ұлт мәдениетінің түп қазығын мықтап қағуына еңбегімен себеп болған, қазақ ұлт мәдениетінің бірін­ші қайраткері» деп жоғары баға берді («Ақ жол», 1924 жыл, 3 сәуір).

Осы аралықта сол дәуірдегі кеңес­шіл бағытта қалам тербеген жазушы Сәбит Мұқановтың Сұлтанбек туралы жаз­ған пікірлері де көп жайтты аңғартады. Мысалы: «Кеңес өкіметіне қарсы өлең-жыр жазудан тынбай келе жатқан алаш­ордашыл ақын – Мағжан Жұмабаев­тың Қазақстанда бастыра алмаған өлең, ­поэмаларын 1923 жылы Ташкент қа­ла­сын­да бастырды да, өзі кіріспе сөз жа­зып, Мағжанды аспанға шығара мақтады; «Алаш» лидері Ахмет Байтұрсынұлы­ның 1923 жылдың күзінде Орынборда ­құ­ла­­ған 50 жылдық мерейтойын Ташкент­­те өткі­зіп, Түркістан Республикасы­ның ­бас­қару­­шы газеті – «Ақ жолда» Бай­тұр­сы­нұлын мақтаған мақалалар бас­тыр­ды, порт­ретін жариялады...», деп жа­зуын­да жатқан «ақтаңдақтар» ақиқатына енді ғана көзіміз жетіп, ақ-қарасын айыра бастадық.

Осы жайттардан түйетініміз Сұл­тан­бек Қожанов сол бір аласапы­ран кез­дер­дің өзінде әдебиеттану ғылы­мы­ның, соның ішінде Алаш ұранды әдебиеттің шын мәніндегі жанашыры болды. Сынды сыңаржақ социология­лық пікірден сақтап, салиқалы, салмақты, ең бастысы әділетті, туралықты ой айтты, сөз өнерінің қадір-қасиетін, туған елін тәрбиелеудің құралы ете білді. Бұл туралы Қожановтың өмірі мен шы­ғар­машылығын алғашқылардың бірі болып зерттеген әйгілі ғалым, профессор Темірбек Қожакеев өзінің «Түркістан түлегі» атты еңбегінде былай деп баға берді: «Оның бұл саладағы қадір-қасиетін арттырар ісі – Абай мен Ахметтің қазақ әдеби тілін жетілдірудегі еңбегін, Мағжан ақындығының деңгейін жұрттан бұ­рын танып асқан бағалағандығы». Ғалым атап көрсеткендей, үлкен жүректі аза­­мат, ұлтын сүйген тұлға әдебиетті, сөз өне­рін шексіз сүйді, әсіресе төл әдебиетіміз­дің көшбасында тұрған ұлы тұлғалар хакім Абай мен кемеңгер Ахметті, қазақ поэзиясының падишасы Мағжан­ды сүйді, олар замана дүмпуінен теперіш көре бастағанда алғашқылардың бірі болып, қолын созды, қорғап жазды. Әсіресе қазақ ұлтының бетіне шіркеу болатын әрекетіміз, дәлірек айтқан­да, атақты Ақаңның 50 жасқа толу тойын Орынборда шіріген жұмыртқа лақ­ты­рып өткізбей қойған опасыздарға қас қылғандай Ташкенттің төрінде той өткізіп беруі бір Ақаң үшін ғана емес, бар­лық зиялы қауым үшін, соның ішін­де Алаш ұранды әдебиетті ту етіп көтер­ген тұлғалар үшін уақытша болса да үлкен жеңіс болды, өкінішке қарай, осы әрекеттері үшін сан мәртебе соққы жеді, ақыры мерт болды.

С.Қожановтың ақындық өнері жа­йында ерте кездегі ескі көздердің өзі баға­лап, мойындап, пікір айтқан. Тағы бір рет Сәбеңе жүгінелік. Жазушы өзінің «Есею жылдары» атты автобиографиялық кіта­бында: «Обкомдағы кабинетіне бар­ған мені Сұлтанбек жылы шыраймен қарсы алып, шүйіркелесе, теңдесе сөйлесті. Оның да өлең жазатынын сон­да ғана білдім. Ташкентте қазақ тілін­де шығатын «Ақ жол» газеті мен «Шол­пан» журналындағы «Тоқпақ» және «Замандас» – соның псевдонимі екен. Ол жалпы әдебиетті, оның ішінде қазақ баспасөзін көп оқитын адам екен», деп ағынан жарылады. Сол заманның теперішін көп көрген белгілі ғалымның бірі Әуелбек Қоңыратбаев «Керуен» атты естеліктер кітабында: «Ол – өткір тілді, тапқыр, кең тұлғалы кісі-тін. Қызыл тілге келгенде, мен ондай шешен адамды көрген емеспін. Ашуы жоқ, мінезі дарқан, сөздерін тастай етіп айтатын арыстан туған кемеңгер адам еді», деп Сұлтекеңнің шешен әрі суырыпсалма өнерге жақын сөйлейтін талантын аса жоғары бағалайды.

Сұлтанбек Қожанов көпқырлы қасиеті, таланты мол дара тұлға. Бү­гін­гі айтпағымыз ардақты тұлғаның қай­рат­кер-сыншы, Алаш жанашыры еке­нін ғана айтуды қал-қадерімізше мақсат ет­тік. Ал сыншылық, ақындық өнер­ді адалдығымен, әділдігімен, ең бастысы, сөз өнерін түсініп, шын жүрегімен сүйетініне көзіміз жетті. Сөз өнеріне бола сыншы ретінде айтыс-тартысқа, таласқа барған, өлең жазып елшілдік­ті, жұртшылдықты тақырып еткен Қожанов есімі ардақты болып, қала береді. Әдебиет жанашыры – дәлірек айтқанда, Ақаң сынды ардақтыға ара түсіп, Мағжан жырларындағы сұлу­лықты сүйгені үшін көп жапа шек­кен Сұлтанбек Қожанов тағылымы әлі та­лай ұрпаққа үлгі-өнеге, тәлім-тәрбие көзі бола бермек. Кезең келбетін көрсет­кен Қожанов мұралары құндылығын ­жоймайтын қымбат еңбектер.

Ой қорытар тұста қожановтану­шы­­лардың бірі, белгілі қаламгер Бейбіт Қой­­шыбаевтың: «Қожанов – ақиқат алдын­да ардақталуға әбден лайық тұлға. Оның өмір жолы, көзқарасы, ұстанымы бүгінгі таңда да ескірген жоқ, ол қазір де сан мың өскелең ұрпақ үшін – Тәуелсіздік мұ­ратына қызмет етудің тамаша да көр­нек­ті үлгісі. Рухы күшті, биік азамат. Оны тарих тұғырына көтеріп, мақтаныш ету – Тәуелсіздік күрескерлерінің қазіргі буы­ны үшін қарыз да парыз», деген пікірін еске түсіріп өткеннің артықтығы болмас.

 

Нариман НҰРПЕЙІСОВ,

Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің аға оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты