Таным • 10 Тамыз, 2020

Майдан басылымындағы мерейтойлық мақала

45 рет көрсетілді

Он жыл бұрын белгілі түрколог ғалым Алтай Аманжоловтың Алматы қаласының Сәтпаев пен Сейфуллин көшелерінің қиылысында орналасқан үйінде болып, әңгімелесудің сәті түскен еді. Ол – тіл ғылымының білгірі, көрнекті ғалым Сәрсен Аманжоловтың баласы. Әкелі-балалы ғалымдардың қазақ ғылымының құлашын кеңге сермеуіне қосқан үлесі зор.

(«Қызыл Армия үгiтшiсiнiң блокноты», №4, 1945 жылғы апрель, ОҚХҚ Әскери баспасы)

Айталық, Сәрсен Аманжолов бастауыш мектепке арналған тұңғыш қазақ тiлi грамматикасының, орта мектепке және жоғары оқу орындарына арналған қазақ тiлiн танудың негiзiн салушы, 1937-1942 жылдар аралығында КСРО Ғы­лым академиясының Қазақстандағы фи­лиалының Тiл әдебиетi секторының меңгерушiсі болып, осы кезеңде, яғни 1939 жылы Абай шығармаларының латын әліпбиінде толық жинағын шығаруға, 1940 жылы қазақ жұмбақтарының жарық көруіне және т.б. көптеген ұлт мұрасын түгендеуге тікелей жетекшілік етті.

Қазақ зиялыларының алдыңғы қата­­рын­дағы отбасында өскен Алтай Аманжолов Мәскеу мемлекеттік университеті филология факультетінің шығыс бөлімінде КСРО Ғылым академиясының коррес­пон­дент-мүшесі, академик, түркі филологиясы кафедрасының меңгерушісі Н.К.Дмитриев, көне түркі ескерткіштерін, Орхон-Енисей жазбаларын зерттеген В.М.Носилов, «Бабырнама», Ә.Науаи еңбектерін көне шағатай тілінде талдаған Г.Ф.Благова, Н.А.Баскаков сияқты танымал ғалымдардың алдын көрген шәкірті, еліміздегі көне түркі жазбаларын оқуға үлкен үлес қосқан ғалым.

Зиялы тұлғаның зерделі әңгімесін тың­дағанымызда, Мұхтар Әуезовтің 1945 жылы Абай Құнанбайұлының 100 жылдығына арнап жазған мақаласы көңі­лімізді ерекше аударған-ды.

Жалпы, Сәрсен Аманжолов пен Мұхтар Әуезов Семейдегі мұғалімдер семинариясынан бастап біліс екен де, кейін Мұхаң Тәшкенде аспирантурада оқыған кезде де Сәрсекең сонда студент болып, одан соң да отбасымен аралас-құралас болған екен. Бұл туралы Алтекең бала кезінде әкесіне еріп, ұлы жазушының үйіне жиі барғанын сағынышпен әңгімелеген еді. 1934 жылы бұрынғы ҚазПИ-ге Абайдың аты берiлдi. Университетке Абай есiмiн беру туралы ұсыныс жасаушылардың арасында С.Аманжолов та болды. Міне, осы нәзира байланыстың нәтижесінде Мұхтар Әуезов ұлы хакім жөніндегі мақаласын от пен оқтың ортасында шығып жатқан майдан басылымына жолдаған сыңайлы.

Ғалымның айтуынша, Сәрсен Аман­жолов соғыс жылдарында полярлы аймақ­та, Мурманск түбiндегi майданда жауын­герлер үгiтшiсi болған. 1944 жылдың көк­темiнде оны Мәскеуге шақырып алады. Соғыс кезінде Қызыл штабтың жа­нын­дағы бас саяси басқармада одақтың бар­лық ұлттары үшiн үгiт-насихат жұмыс­тары жүргiзiлдi. Бүкiл майдандарда қазақ тiлiнде жиыр­ма шақты майдан газет­терi жарық көрді. «Совет жауынгерi», «Су­во­ровшы», «Отанды қорғауда», «Қы­зыл әскер ақиқаты» сынды бұл майдан басы­­лымдары да зерттеуді қажет ететін ауқым­ды тақырып. С.Аманжолов майдан га­зеттерiне куратор-бақылаушы ретiн­­де жұмысқа шақырылған екен. Ол кез­­де Дихан Әбiлов, Мұса Дiнiшев, т.б. белгiлi азаматтар қазақ тiлiндегi май­дан газеттерiнде редактор болатын. Ал С.Аман­жолов «Қызыл армия үгiтшiсiнiң бло­к­ноты» («Блокнот агитатора Красной ар­мии») деген кiтапша түріндегі блок­нот­­­тың қазақша нұсқасының редакторы болды.

Соғыс аяқталуға жақын қалған 1945 жы­лы бүкіл республика Абайдың туға­ны­на 100 жыл толуын атап өткелi жатты. Осы кезде «Қызыл армия үгiтшiсiнiң блок­нотына» Мұхтар Әуезовтiң Абайдың 100 жыл­дығына арналған мақаласы жария­ланады. Бұл мақала 1945 жылдың сәуiр айын­дағы нөмiрiнде басылып шығады. Ба­сы­лым бүкiл майданға тарайды. Аталған мақа­ла басқа басылымдарға шықпаған екен. Бертінге дейін Әуезовтiң ешбiр жина­ғына да, М.Бөжеев, Ы.Дүйсенбаев құрас­тырған библиографияларына да кiр­ме­ген. Алтай Аманжолов 1980 жылдары Мұхаңның қызы Ләйлә Әуезоваға осы мәсе­ленi айтып, Мұхаңның блокноттағы ма­қаласының көшiрмесiн табыстағанын жеткізіп еді. Ләйлә Мұхтарқызы сол кезде М.Әуезовтiң Алматыдағы мұражай-үйiнiң директоры екен.

Аталған блокнотты қолымызға алып қарағанымызда сол кездегi барлық май­дан басылымдарының ұранына айнал­ған «Немiс басқыншыларына өлiм!» сө­зi блокнот маңдайшасының бiр бұры­шын­да орналасқанын көрдік. Қызыл Армияның Жоғарғы Саяси басқармасы шы­ғарып тұрған басылымда Мұхаңның мақаласымен бiрге Абайдың «Әсемпаз болма әрнеге..» атты өлеңi жарияланған.

Сәрсен Аманжолов 1944-1945 жылдары «Қызыл Армия үгiтшiсiнiң блокно­ты» журналының аудармашы-редакторы болған. Журналдың төменгi жағында жауапты редакторы: Н.Брычев, редак­тор-аударушысы С.Аманжолов деп жа­зылған. Брычев блокноттың орыс тiлiн­дегi басылымын шығарған. Аталған блок­нот сонымен бiрге татар, өзбек, т.б. тiлдерде шығып тұрған. Бұл басылымға Қазақстаннан майданға аттанған сарбаздар туралы, олардың ерлiгi жайында, Сталиннiң бұйрықтары, көбiнесе майдан туралы жазбалар енетiн. Аталған «Қызыл Армия үгiтшiсiнiң блокноты» Кеңес Одағының маршалдары И.Коневтi, Г.Жуковты, К.Рокоссовскийдi КСРО Жоғарғы Советi Президиумының «Жеңiс» орденiмен наградтау туралы Указымен басталады. Одан кейiн орыс тiлiнде шық­қан нұсқадан М.Мироновтың, В.Но­сов­тың­ мақалаларын С.Аманжолов аударып бер­ген. Сондай-ақ өз қаламынан ту­ған очерк­терi жарияланған. Оның iшiн­де «Шың­ғыс-Тау қызы» атты мақа­ла­сында­ Кеңес Одағының Батыры Мән­шүк Мәме­то­ваның ерлiгi бүкiл қазақ дала­сының рухын­ көтерiп, майданға өз еркiмен сұрану­шылардың қатары артқанын, со­ның iшiнде Шыңғыстау қызы Баянның со­ғыстағы ерлiгi баяндалады. Бұдан ке­йiн Мұхаңның Абайдың 100 жылдық мере­ке­сiне арнап жазған мақаласына орын берiлген.

«Әкем майданда Әуезовпен хат жазысып тұрған. Өзi де майдан даласына шығып, Германияда, Польшада болып, соғыс тақырыбындағы очерктерiн блокнотқа жариялап тұрған. Сәкең журнал шығарып жүрген кезiнде капитан шенiнде болса, соғыстың аяқталар тұсында майор шенiн алған» деген еді Алтай Аманжолов.

Ұлы жазушы өмiрiнiң соңғы жылдарында (1951-1961 жж.) тұрған, қазіргі жазушы атындағы мұражай үйiнің ғылыми қызметкері Санагүл Көлбайқызы кейінгі шыққан библиография арқылы Мұхаңның соғыс жылдарының аяғында майдан басылымына шыққан мақаласын тез-ақ тауып бердi. Тек бұл мақаланы бiз, «Қызыл Армия үгiтшiсiнiң блокнотынан» емес, жазушының 100 жылдық мерейтойы қарсаңында қолға алынған елу томдық шығармалар жинағынан кездестiрдiк. Яғни Алматыдағы «Жiбек жолы» бас­па­сынан 2007 жылы шыққан «Мұхтар Әуезов шығармаларының елу томдық то­лық жинағы» көптомдығының 27-томы, 82-84-беттерiнде тұр. Бұл томда жазу­шы­ның 1943–1946 жылдары жазған ең­бектерi жинақталған екен.

Кiтаптың 423-бетiнде филология ғы­лым­дарының докторы, профессор Бақыт­жан Майтановтың аталған мақалаға тү­сi­нiк­темесi берiлген. «Мақала арнайы тап­сырыспен жазылуы мүмкiн. Майдан ше­бiндегi жауынгерлерге туған елде аталмақ­шы iрi мәдени шараның жоғары рух бере­тiн қасиетi ескерiлсе керек. М.Әуезов өз ой­ларының қысқа әрi түсiнiктi болуына мән бередi. Абай мұрасының маңызы мен бағасы, оның саяси-әлеуметтiк астары, орыс әдебиетiмен байланысы, ха­лықтар достығын жырлағаны айтылып өтедi. Абай дәрiптеген «ұлы қайрат», «қасиеттiң» соғыс кезiндегi ерекше орны көрсетiледi» деп жазады түсiнiктемеде Бақытжан Майтанов. Түсініктеме авто­рының айтуынша, аталған мақала «Қызыл Армия» газетiнiң 27-шiлдедегi санында да қысқартылып жарияланған екен.

 

Абайдың жүз жылдық мерекесi алдында

Мұхтар ӘУЕЗОВ

Биыл августың 15-де қазақ халқының ардақты ұлы, дана ақыны Абайдың туға­нына жүз жыл толады.

Қазақ халқынын кәрi-жасы, ұлы-қызы ерте күннен тегiс бiлiп, тұтас қадiрлеген Абай еңбегi тек қазақ жұртшылығы үшiн ғана емес, бауырлас, тiлектес, ұлы Совет Одағының барлық халықтары үшiн де қымбат еңбек. Абай тiрлiк етiп, кешiп өткен заманды еске алсақ, ақынның қа­дыры ерекше артады.

Ол кез қазақ даласы сияқты шығыс өл­келерде бiр жағынан рушыл-бектiк, надан қара күш дәурен сүрген кез едi. Ол күйдiң сорақы жағы қазақ халқын, қалың бұқараны өз iшiндегi рушыл зорлықшыл бек, сұлтаны өзге елден, өнерлi елден алыстатып, қараңғы түнек iшiнде ұстады.

Абай шығыстан шығып, ерте оянып, барын салып, өз елiнiң игiлiгi үшiн сол жаңағы алысты жақын етiп, қиын­ның қиуасын таппаққа талпынды. Елiн өнерлi елдiң қазынасына жеткiзiп, ерiн – бiлiмдi, саналы, өнерлi, бiлiмдi, бас азамат, халық азаматы етпекке баулыды. Ол күндегi Ресейге қараған шығыста ұлы орыс халқының өнер-бiлiм, ой-дана қазынасын өз халқына бар қасиетiмен жеткiзiп, танытуға талап еткен, еңбек еткен қайраткерлердiң бiрi, ұлы  азамат ақыны Абай болған.

Абай Пушкин, Лермонтов, Крылов, Толстой­ларды атағанда, жақсы ақын-жазу­шылығын ғана қадiрлеп қоймайды. Солардың еңбектерiнен, ұстаздық, үгiт-ойларынан көрiнiп тұрған шын адамдық, азаматтық қайсы екенiн, сезiмдi, ойлы көркем қасиеттер қайсы екенiн ерекше танытып бередi.

Қытымыр қатал замандарда Пушкин, Лермонтовтар ұлы адамдық жолын нұс­қа­ған болса, әделеттi, теңдiктi, елдiк мұң­ды жырлаған болса, Абай соның көбiн қазақ оқушысына жеткiзе отырып, орыс халқының бойындағы үлкен асыл қасиет осы деп көрсеттi. Пушкиндерге қазақ оқу­шысын дос еттi.

Бүгiн барлық дүние халықтарына, бар­лық адам жынысына өздерiнiң жиренiш­тi, сұ­мырай «жыныстық жүйесi­мен» жау боп шыққан, жауыз немiс-фашис­терiн жа­пырып, жойып бара жатқан совет отан­шылдарының бiлек, жүрек бiр­лi­гi мәңгi айнымас, мызғымас бiрлiк боп отыр. Осы бiрлiк жолында өткен шақта ұлы қайрат, қасиеттi еңбек етiп кеткен отан­шыл ұлы азамат, дана Абай, бүгiн бiздiң барлық советтiк халықтарымызға қадырлы деймiз.

Осындай ерекше еңбегiн бағалап, совет жұртшылығы Абайдың жүз жылдығын үлкен мереке етiп өткiзбекшi.

Жүз жылдық қарсаңында ең алдымен ақынның өз шығармалары көпке жетiп, толық таралуы қажет. Сондықтан Абай шығармаларынның академиялық толық жинағы Алматыда тыңнан басылып шыққалы жатыр. Бұл жолғы жинаққа ақынның бұрын басылмаған бiрнеше тың өлеңдерi де кiредi. Екiншi, осындай үлкен жинақ орыс тiлiнде де шықпақшы. Абайды орыс халқына және орыс тiлi арқылы бүкiл Одақ халықтарына таныстыру үшiн бұл соңғы жинақтың мәнi аса зор. Қазiр бұл кiтап Мәскеуде даярланып жатыр. Бастыратын көркем әдебиет баспасы, басқарушы қазақ әдебиетiнiң ескi досы, жазушы Леонид Соболев. Аударатын Москвадағы iрi ақындар болады.

1

Қазақстанда iстелiп жатқан, мерекеге арналған кiтаптың бiрi – ақынның өмiрi мен еңбектерi жөнiндегi ғылымдық тексермелер жинағы. Бұл кiтаптың жазы­луы­на қазақ пен орыс оқымысты, сыншы, жа­зушыларының көбi қатынасқан. Кiтап 25 баспа табақ боп орыс тiлi мен қазақ тiлiнде бiрден шықпақ. Бұны әзiрлеуiшi Ғылым Академиясының Қазақстандағы филиалы.

Өкiмет тарапынан iстелетiн үлкен ша­ра­лардың ең зоры – Алматыда Абайдың ескерткiшiн орнату болады.

Өткен 1944 жылдың декабрь айында Алматыда Қазақстанның Мемлекеттiк Опера балет театрында «Абай» атты жаңа опера қойылды. Мұның музыкасын жаз­ған қазақ композиторлары – Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамиди.

Жүз жылдық мереке қарсаңында Ал­матыда «Абай» атты үлкен кино-сурет шық­­пақшы. Мереке қарсаңында осы сурет түгел басылып болып, бүкiл Одақтағы кино­ларда тегiс қойылатын болады.

Қазақ жазушысы Сәбит Мұқанов Абай­дың өмiрi мен еңбектерi туралы айрықша ғылымдық зерттеу кiтабын жазып жатыр. Осы ретте, жүз жылдыққа қарсы М.Әуезов жазған «Абай» атты роман­ның бiрiншi кiтабы орыс тiлiнде басылып шықпақ. Ол романың аудармасын орыс жазушысы Леонид Соболев бас­қарып, кiтап Москвада баспаға берiлдi.

Августың 15-де, Абайдың туған кү­нiнде, республика көлемiнде салтанатты мерекелер өтедi. Алматыда болатын арнаулы салтанатты, ғылымдық жиылыс, мәжiлiстерден басқа, Абайдың туған облысы Семейде және әсiресе, туған жерi Шыңғыста – қазiргi Абай ауданында – зор халық мерекесi болмақ.

1

 

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар