Әлем • 30 Қыркүйек, 2020

Ковидномика тұжырымы

8 рет көрсетілді

ИТАКА. Академиялық салалар арасындағы шекара әдетте қолдан жасалады, оның себебі біздің мүмкіндігіміздің жетіспеуіне байланысты. Бірақ экономист Альберт Хиршман айтқандай, біз оны бұзуға мәжбүр болатын уақыт келеді. Қазіргідей COVID-19 індетіне қарсы күрес пен экономикалық дағдарыс – дәл сол дәуірге сай.

Пандемия жаһандық экономикаға көлеңкесін түсірді. Бүгінде 2020 жылдың екінші тоқсанында (сәуір-маусым) экономикасы ең қатты соққы алған екі мемлекет – Перу мен Үндістан. Бұл былтырғы осы уақытпен салыстырғанда ішкі жалпы өнім көлемі тиісінше 30,2 және 23,9 пайызға кем. Экономиканың бұлай құлдырауы пандемияға да, сондай-ақ онымен күреске де тікелей қатысты.

Мәселен, Перуде COVID-19 індеті­нен қайтыс болғандардың миллион адамға шаққандағы жалпы өлім коэф­фи­центі 939-ға тең. Ішкі жалпы өнімнің құлдырауы да осымен байланысты екені анық.

Жалпы, өлім коэффиценті жоғары бірқатар еуропалық мемлекет, мысалы Испания (647) және Ұлыбритания (613) экономикалық қиындыққа тап кел­генін мәлімдеді. Үндістандағы жал­пы өлім коэффиценті 60-қа тең. Әйтсе де, бұл Африка мен Азиядағы ең жоға­ры көрсеткіш. Осыған қарамастан, екін­ші тоқсандағы экономиканың күрт құл­дырауын түсіндіру қиын (әлемнің басқа елдеріне қарағанда анағұрлым артық). Оның үстіне, кейінгі бес жылда Үнді­с­тан экономикасы тез дамыған 3-4 елдің қатарына кіретін.

Мұндай ерекшелікті қалай түсінуге болады? Оның мәнін білу үшін бізге медицина мен адам әрекеті арасындағы байланысты анықтау керек.

COVID-19 вирус ашық жерлерден гөрі, жабық ғимараттарда тез тарайды деген сенімді еске түсірейік. Яғни саябақта жүргеннен гөрі мейрамханада отырғанда науқастану ықтималдылығы жоғары.

Мұндай түсініктің пайда болуына мына нәрсе себеп. Медицина мен физиканы ескеріп, сондай-ақ COVID-19 індетінің тез жұғатынын назарға алса, SARS-CoV-2 вирусы бар тыныс алу жолынан шыққан тамшылар ашық жерде желмен ұшып кетіп, тыныс алу жолдарына түсуі төмендейді. Бірақ далада дәл осындай болады деу қиын. Өйткені тыныс алу жолынан шыққан тамшылар ауыр болғандықтан, желсіз жерде тез төменге түседі. Яғни ашық даладағы самал жел тамшыларды ауада көбірек ұстайтындықтан, ғимарат ішінде жоқ қауіп-қатер сыртта пайда болады.

Жабық ғимараттар өте қауіпті деген пікір де толыққанды емес. Себебі коронавирус пен тамшылардың аэродинамикасы ғана емес, ол адамдардың әрекетіне де тікелей қатысты. Мәселен, сөзіміз дәлелді болуы үшін науқастанған адам­ның қасында вирус жұқтыру ық­ти­­малдылығы мейрамханаларда да, саябақтарда да 50 пайызға тең деп ала­йық. Сондай-ақ халықтың жартысы нау­қастанды деп есептейік. Мұндай жағдайда саябақта немесе мейрамханада кезіккен адамнан COVID-19 вирусының жұғу ық­ти­малдылығы 25 пайызға азая түседі.

Енді мынандай жағдайды елестетіп көріңіз. Билік өкілдері COVID-19 ашық ауадан гөрі, мейрамханаларда жұғуы жоға­ры деп мәлімдеді. Егер адамдар осы­­ған сенсе, бұл өз-өзінен орындала­тын бол­­­жамға айналады. Себебі мейрам­­ха­на­лар­ға тәуекелшіл емес адамдар бар­­майды (яғни вирус жұғу қаупі 25 пайыз­дан асатын жерге). Ендеше, мейрам­ханаға тәуе­келге бел байлағандар ғана аяқ басады.

Бұдан былай деп есептеуге болады. Мей­рамханаларға баратындар тәуекел ететіндіктен, олардың науқастану ықтималдылығы жоғары. Қарапайым есептеу үшін, тәуекелшілдердің 75 па­йызы ауырды, ал қалғандарының 25 па­йызы ауырды деп алайық. Мұндай жағ­дай­да да науқастың вирусты жұқтыру ық­ти­малдылығы әлі де 50 пайызға тең. Ендеше, адамдар мейрамханалар қауіп­ті жер деп сенетін болса, онда вирус жұқ­тыру ықтималдылығы 37,5 пайызға тең, ал саябақтағы қауіп 25 пайыздан азаяды.

Мұндай ықтималдылық эпидемиялық дерек­термен дәлелденеді. Ал адамдар­дың көбі осындай заңдылықтың адам әре­ке­тіне байланысты ғана емес, ви­рус­тың та­биғатына қатысты екеніне сене­ді. Екін­ші жағынан қарасақ, билік өкіл­дері мей­рамханалар саябақтарға қара­ған­­да қауіпсіз деп мәлімдесе, ондай жағ­­дайда саябақтарға вирус жұқтыру ық­ти­­мал­дылығы жоғарылайды. Тіпті эпи­де­­мия­лық және тамшылардың физи­ка­лық қозғалысын ескеріп, саябақтарды мей­рам­ханалардан қауіпсіз деп санасақ та, сая­бақтағы қауіп-қатер көбеймесе, азаймайды.

Мұндай байланысты анықтап, түсіну ви­руспен күресуде экономиканы құлды­рат­пай әрекет ететін саяси шешім қабыл­дауға көмектеседі. Үндістанның қателігі – локдаун деп қате әрекет етуі. Себебі мұндай қадам миллиондаған мигрант жұмысшылардың елдің түкпір-түкпіріне кетуіне, әсіресе жаяу сапарлауына әкеліп соқты. Үлкен қалалардағы жұмыстар мен жалақы бір түнде жойылып шыға келді.

Медицина мен экономика арасын­дағы байланысты анықтағанда, таңғажа­йып саяси идеялар пайда болады. Со­ның бірін Джорджия технология инсти­т­уты­ның ғалымы Джошуа Вайц Стокго­льм эко­номика мектебінің вебинарында айтты.

Үндістан мен Перу секілді мемлекет­тер вируспен күресіп жатқанда да эко­но­миканың жұмыс істейтін, кемінде жартылай жүріп тұруын қамтамасыз ететін ереже қабылдауы тиіс. Ой осыдан келіп туындайды. Тестілеуді күрт арттыру кімнің COVID-19-бен ауырып, кімде SARS-CoV-2 індетінің антиденесі бар екенін анықтауға мол мүмкіндік береді. Біз оларға көп жалақы төленетін коронавирус жұғу ықтималдылығы жоғары жұмыстар ұсынамыз. Мысалы, ауруханалар мен вируспен бетпе-бет келетін бизнес салалалары. Оларды қолдану арқылы індет жұқтыруы мүмкін адамдарды қорғап, вирустың таралу тізбегін тоқтатуға мүмкіндік аламыз.

Қалыпты жағдайға байланысты, нарық өз дегенін орындайды. Антиденесі бар адамдарға сұраныс та артады, олардың жалақысы да көтеріледі. Бірақ сыртқы факторлар әсер еткен кезде нарық дұрыс жұмыс істемейді. Сондықтан үкімет өкілдері вируспен күресуде экономиканы да құлдыратып алмайтындай, ақыл таразысына салынған, жан-жақты ойластырылған саясат жүргізуі тиіс.

 

Каушик Басу,

Әлемдік банктің бұрынғы бас экономисі, Үндістан билігінің экономикалық кеңесшісі, Корнелл университетінің экономика профессоры

 

Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org

 

Соңғы жаңалықтар

Амманға аттанды

Спорт • Кеше

Қадір түнінің қасиеті

Руханият • Кеше

Алматы қаласында жер сілкінді

Аймақтар • 06 Мамыр, 2021

Ұқсас жаңалықтар