Аударма мен авторлық ортаның сабақтастығы
Кітап индустриясындағы аударма мәселесі көп жағдайда «өзіміздің авторларды тұншықтырмай ма» деген күдік тудыратыны жасырын емес. Алайда «Мазмұндама» баспасының директоры, баспагер Шыңғыс Мұқанның айтуынша, сапалы аударма – отандық авторлардың әлеуетін оятатын басты католизатор.
«Аударма саласы өз авторларымыздың аяғын тұсау салмайды, керісінше, қамшылайды. Бірер мысал келтірейін. Осыдан алты жыл бұрын әлемге әйгілі Дэниел Сигелдің «Ақылды баласын» аударып шығарғанымызда бала тәрбиесіне қатысты қазақ авторлары жазған нон-фикшн кітаптар жоқтың қасы еді. Қазір балалардың тәрбиесі туралы жазатын авторлар баршылық. Елжас Ертайұлының өзі осы тақырып бойынша 10 кітап жазып тастаған шығар. Луиза Хейдің бірнеше кітабын аудардық. Қазір әйелдердің жан саулығын айтып жүрген қазақ психологтарының кітабы жетіп артылады. Біз нон-фикшн кітаптарды аударғандағы мақсатымыз белгілі бір саланың мамандарына «Осылай кітап жазса болады екен ғой» деп ой салу еді. Сол үдеден шықтық», деді ол.
Десе де, нарықтағы сұраныс пен оқырманның жылдам нәтижеге ұмытылысы нон-фикшн жанрының мерейін үстем етіп отырған жайы бар. Баспагер бұл құбылыстың астарында адамзатқа тән ортақ қасиет бар екенін алға тартады.
«Тез жетістікке жету, жылдам нәтиже көру – қазақтың ғана емес, бүкіл адамзаттың табиғатына тән қасиет. Қандай сұраныс болса, сондай ұсыныс болады. Бұл секілді кітаптар дамыған делінетін батыс қоғамында өткен ғасырдың 30-жылдарында басталды, әлі де көп оқылады. Егер белгілі бар салада жетістікке жеткен, айтары бар авторлар жазса, бір саланы бүге-шігесіне дейін зерттеген, тіпті қалай бай болу туралы тақырып болсын, мамандар жазса, мұндай авторлардың еңбегін бағалаймын. Нон-фикшн жанрын осылай құнсыздандырып, анти-жарнама жасауға қарсымын. Әрбір кітаптың тағдыры оқырманның қолында», деді баспагер Шыңғыс Мұқан.
Нон-фикшн мен көркем проза арасында тепе-теңдік орнай ма?
Нон-фикшн ақпараттық қажеттілікті өтесе, көркем проза адам жанына эстетикалық ләззат сыйлайды. Жазушы Мирас Мұқаш көркем сөз бен деректі дүниенің арасындағы үндестікті қалыпты жағдай деп есептейді.
«Кез келген қаламгер өзі жазып отырған шығармасын қалай түрлендіремін, ерекше бір тәсілдер қолдануға қақысы бар ғой. Әр әңгіме әртүрлі болуы мүмкін. Сол себепті нон-фикшн мен көркем проза арасында тепе-теңдік орнап жатса таң қалмау қажет. Мәселен деректі дүниелердің өзін көркем сөзбен кестелеп, ғажап жазатын замандастарымыз бар. Ал қазақ оқырманының талғамы жоғары. Көңіл-күйінің ауанына байланысты кітаптарға жүгінеді. Мәселен өзім жабырқап, жалғызсырағанда Ғабиттің «Ұлпанын» парақтап шыққанды жақсы көремін. Қазақы қалжыңды, ерекше кейіпкерлерді аңсағанда Тынымбайдың шығармаларын оқып, рахаттанамын», дейді жазушы.
Осы орайда, заманауи әдебиеттегі жаңа толқынның бағыты да көңіл қуантады. Жазушының айтуынша, қазіргі қазақ әдебиеті қанатын кеңге сермеп, іргелі туындылармен толығып отыр.
«Қазір біздің буын, жас жазушылар түрлі «эксперименттерге» барып жүр. Сондықтан оған таңырқай қоймаймын. Қазақ оқырманының көзі ашық, талғамы биік екенін ескерсе кез келген шығарманың айтар ойына яғни астарына терең үңіліп, өзіне керегін алады. Сол себепті дайын емес дей алмаймын. Қазір қазақ әдебиетіне керемет мүмкіндіктер жасалып, жастарға қолдау күшейіп жатыр. Сол себепті әр жанр жан-жақты дамиды дегенге иланамын. Детектив, зерттеу бағытындағы кітаптардың да саны артып келеді. Жастар үлкен тақырыптарды қамтитын, іргелі романдар жаза бастағанын өзіңіз де байқап жүрген шығарсыз», дейді Мирас Мұқаш.
Мазмұн мен дизайнның бірлігі
Кітаптың ішкі салмағы оның сыртқы пішінемен үндес болуы – бүгінгі нарықтың басты талабы. «Фолиант» баспасының бас редакторы Тобашалова Фарида Рақымжанқызының пікірінше, қолжазбаны іріктеу кезінде баспаның өзіндік сүзгісі мен сапалық өлшемдері болуы шарт.
«Баспамызға қолжазба көп түседі, олардың арасында әлсіз дүниелер де, тың ойы, көркемдік деңгейі жоғары шығармалар да бар. Іріктеу кезінде ең алдымен мәтіннің сапасына, авторлық стильге, тақырыптың өзектілігіне мән береміз. Әрине, бүгінгі нарық жағдайында оқырман сұранысымен санаспау мүмкін емес. Дегенмен біз қазақ классиктерінің мұрасын, әлемдік классиканы, Нобель сыйлығы иегерлерінің еңбектерін жүйелі түрде шығарып келеміз. Сонымен қатар аса өтімді болмаса да, жас қаламгерлерді қолдау мақсатында «Бүгінгі проза» сериясымен де кітаптар шығарып жатырмыз», деді ол.
Бүгінгі ақпараттық тасқын мен визуалды мәдениет басымдыққа ие заманда кітап тек білім бұлағы ғана емес, сонымен қатар эстетикалық нысанға айналды. Оқырманның талғамы өзгерген сайын, баспа ісіндегі көркемдеу жұмыстарына қойылатын талап та күшейе түседі. Себебі, алғашқы көзқарас пен ішкі мазмұн арасындағы алтын көпір – бұл кітаптың дизайны.
«Кітаптың сыртқы келбеті – оқырманмен алғашқы диалог. Сондықтан мұқабаға бейжай қарамаймыз. «Нашар қаптама» жақсы кітаптың жолын уақытша бөгегенімен, оның шынайы құнын жоя алмайды деп ойлаймын. Ал мазмұн мен дизайн үйлесім тапқанда ғана кітаптың ғұмыры ұзақ болады. Балалар әдебиетінде визуал шешім айрықша рөл атқарады. Қазіргі цифрлық ортада өскен баланы кітапқа қызықтыру оңай емес, сол себепті мазмұн мен безендіру өзара үйлесім табуы тиіс. Керісінше, дұрыс жазылған, сауатты дайындалған танымдық әдебиет баланың ой-өрісін кеңейтіп, дүниені тануға, сұрақ қоюға жетелейді. Ең бастысы – көркем проза мен нон-фикшн арасындағы тепе-теңдікті сақтау», деді Фарида Рақымжанқызы.
