Әділдік әлеуеті

Сабыр Қасымов 1980-жылдардан бас­тап еліміз аумағындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау мәселелері­мен айналысып жүрген, осы бағыттағы 3 комиссия жұмысына қатысқан тәжіри­бесі мол тұлға. Ол елдің азаттығы мен аумақтық тұтастығы жолында құр­бан болған күрескерлерді зерттеу мен ақтау жөніндегі «Қаһар­мандар» республикалық қоғамдық қорының негізін қалап, оған жетекшілік етті. Аталған комис­сиялар жұмысында жина­ған мол тәжірибесі мен ғылыми тұжы­рымдарын 2020 жылы Прези­дент­тің Жарлығымен құрыл­ған мемлекеттік комиссия жұмысында оңтайлы қолданды.

Сабыр Ахметжанұлы 2019 жылы Мемлекет басшысына жолдаған хатында ел тәуелсіздігі үшін күрессе де, әлі ақталмаған тұлғаларды кешенді зерт­теу мен ақтау, архив құжаттарын құ­пиясыздандыру жөніндегі мемлекеттік комиссия құруды, «Қазақстанның бос­тандығы мен тәуелсіздігі жолын­дағы күрескерлер туралы» заң қабылдауды, «Алаш» партиясы мен Алаш Орда үкіметінің қызметіне, өзге ұлт өкілдерінен шыққан қаһармандардың патриотизмі мен ерліктеріне лайықты мемлекеттік-саяси баға беруді ұсынды.

Оның жанын жегідей жеген мәселе – миллиондаған жазық­сыз құрбандар мен зардап шек­кен­дер­дің әлі күнге дейін ақтал­мауы еді. Себебі, 1993 жылы
14 нау­рызда қабылданған «Саяси қуғын-сүр­гін құрбандарын ақтау туралы» заң толық заңдық және саяси ақтау мәселесін қамтымады. Онда 1920–1930 жылдардағы көтерілістердің, қудалау органдарының заңсыз іс-әрекеттеріне қарсылық білдірудің өзге де көріністерінің ұлттық ерекшеліктері ескерілмеген еді. Заңгер ғалым мемлекеттік комиссия құрып, ақталмаған құрбандар мен зардап шеккендерді толық заң­дық тұрғыда, ал еліміздің азат­тығы жолында күрескендерді, дін жолында мерт болғандарды, шығармашылық зиялыларды саяси тұрғыда ақтап, тарихи әділеттілікті орнатуды мақсат етті.

Қасым-Жомарт Тоқаев Прези­дент болып сайланған соң, либе­ралдық, демократиялық реформаларды жүргізу, тарихи әділдікті қалпына келтіру бағдар­ламаларын жариялағаннан кейін ғана Саяси қуғын-сүргін құрбан­дарын толық ақтау жөніндегі мем­ле­кеттік комиссия құру мүмкіндігі туды. Сонымен, 2020 жылғы 24 қара­шада Президент Жарлығымен аталған комиссия құры­лып, оның жұмысы 2024 жылдың қаңтар ­айында қорытындыланғаны белгілі. 

Мемлекеттік комиссия алдында ауқымды жұмыстар тұрды. Әсі­ресе ғы­лыми сүйемелдейтін, әдіс­темелік, ұйым­дастырушылық жұмыстарын үйлес­тіре­тін орталық қажет еді. Сондықтан ­2020 жылы 23 желтоқсанда мемлекеттік ко­мис­сияның Жобалық кеңсесі құрылып, ­оның басшылығына заңгер-ғалым, экс-сенатор Сабыр Қасымов тағайын­далды.

Бірінші кезеңде комиссияның басты міндеті – еліміздегі саяси қуғын-сүргін құрбандарын то­лық заңдық және саяси ақтау­дың ғылыми-әдіснамалық негіз­дерін айқындау, сондай-ақ қуғын-сүргін құрбандары мен зар­дап шеккендердің жаңа санат­тарын белгілеу болды. Ал Жобалық кеңсе стра­тегиялық, ұйымдас­ты­ру­шы­лық және әдістемелік міндеттер кешенін іске асырды.

Мемлекеттік комиссия Прези­дент Жарлығын басшылыққа ала отырып, өзіне жүктелген мін­деттерді шешу мақсатында 2020 жылғы 3 желтоқсанда өткен ал­ғашқы отырысында қуғын-сүргін құр­бандарының әртүрлі санат­тарын ақтау жөніндегі әдіснаманы әзірлеу үшін кіші комиссия (бұдан әрі – Әдіснама жөніндегі кіші комиссия) құрып, оның құрамына саяси және қоғам қайраткерлері, түрлі ғылым салаларының көрнекті ғалымдары кірді. Бұл кіші комиссия «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөнін­де­гі мемлекеттік комис­сияның ір­гелі ғылыми зерттеу­ле­рі­нің негіз­гі әдіснамалық тәсілдері мен бағыт­тарын» әзірледі.

Ақтау үдерісінің нәтижелі болуы үшін мемкомиссия жаңа әдіс­нама ұсынып, еліміздегі қуғын-сүргін­нің өзіндік ерекшеліктерін арнайы негіздеді. Негізгі әдіснамалық тәсіл­дер ел аумағындағы жаппай саяси қуғын-сүргінді зерттеу, құрбандар мен зардап шеккендерді ақтау саласындағы көпжылдық бай тәжірибесі, бұрынғы КСРО, содан кейін тәуелсіз мемлекеттер аума­ғында ақтауға қатысты жасал­ған талдау, халықаралық құқық нор­ма­лары зерттеліп, осы әлем­­дік өнеге негізінде әзірленген еді.

Әдіснама жөніндегі кіші комиссия еліміздегі саяси қуғын-сүргін құрбан­дарының кем дегенде 11 негізгі (базалық) ­санатын белгіледі. Сондай-ақ еліміздегі ­саяси қуғын-сүргіннің өзін­дік ерекшеліктерін ескере отырып, мемлекеттік комис­сияның жұмыс топтары мен өңірлік комиссияларында зерт­теулер жүргізу әдістемесін әзір­ле­ді. Бұл құжаттарда архив­тік деректерді із­деу, жинау, бағалау, талдау, зерделеу жұ­мыс­та­рының әдіснамалық базасы, қа­ғи­даттары мен өлшемдері, соны­мен қатар құрбандар мен зардап шеккендердің әрбір тобын ақ­таудың жаңашыл әдіснамасы ұсынылды.

Жобалық кеңсе ауылдарға де­йін қуғын-сүргінге ұшыраған, бірақ әлі күнге дейін ақталмаған азаматтардың нақты есімдерін анықтауға ерекше мән берді. Облыс, қала және аудан тұрғындарынан, әсіресе репрессияға ұшыраған туыстары мен жерлестерінің есімдерін жатқа білетін аға буын өкілдерінен (олар­дың балаларынан) сауалнамалар алу, репрес­сия құрбандары жаппай жерленген (атылған) тарихи орындарды анықтау, БТК (ВЧК), ОГПУ, НКВД, ІІМ қарулы жасақтары және Қызыл әскер бөлімдері тарапынан халық көтерілістері күшпен басып-жаншылған орындарды анықтау, ақталмаған құрбандар мен зардап шеккендердің мәліметтер базасын құру, Қазақ елінің бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күрескендерге арналған музей ашу, ақталмаған құр­бандарды халық жадында қал­дыру мақсатында кітаптар шы­ғару жұмыстары жоспарланды.

2021 жылғы 23 желтоқсандағы бесінші отырысының, 2022 жылғы 7 сәуірдегі алтыншы отырысының хаттамаларына сәйкес, мемко­мис­сияға саяси қуғын-сүр­гін құрбан­дарын толық ақтау жөнін­дегі заңнамалық актілер тұжырым­да­ма­ларының жобалары әзірленді.

Комиссия ғалымдары мен са­рап­шы­лары, заң жобаларын әзір­леу жөніндегі арнайы жұ­мыс тобының мүшелері (танымал заңгер И.Борчашвили жетек­­ші­­лі­гімен) бұрынғы заңға кірмеген ауыл­дар мен селолардағы қуғын-сүргіннен зар­дап шеккендер мен құрбандардың негізгі санаттарын қамтитын «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық заңдық ақтау туралы», қаһармандарымызды, ұлт-азаттығы, тәуелсіздігі және елдің территориялық тұтастығы жолында құрбан болғандарды, дінін қорғаған ерлерді саяси тұрғыдан ақтайтын «Қазақстанның тәуелсіздігі үшін күрескендердің мәртебесі және оларды саяси ақтау туралы», «1920–1930 жылдары Қазақстаннан кеткен мәжбүрлі босқын­дар туралы» заң жобаларын әзірледі.

Бірінші заң жобасы қабыл­данса, ақталмаған қуғын-сүргін құрбандары мен зардап шеккен­дер­дің 10-нан астам негізгі (база­лық) санаты толық заңдық тұрғы­дан ақталады.

Екінші заң жобасы қуғын-сүргін құрбандарының жекелеген санат­тарын саяси ақтау қажет­ті­лі­гі­нен туындады. Сондықтан да ғылыми идеялары үшін жазықсыз құрбан болған ғалымдар мен шығар­ма­шылық адамдарын, дін қыз­мет­кер­лерін, елдің бостандығы, тәуел­сіз­дігі мен аумақ­тық тұтасты­ғы үшін күрескен ерлерді саяси ақтау қажет.

Үшінші заң жобасы мәжбүрлі бос­қынға ұшырап, тоз-тоз болып сырт жер­лер­ге бытырап, шетел­дерді мекен еткен тұлғалар мен олар­дың ұрпақтарына қатыс­ты.

Мемкомиссия ғалымдары мен сарап­шы­ларының жоғарыда атал­ған үш заң жобасын қабылдауға ерекше ықылас танытуы қуғын-сүргін құрбандарын толық заңдық әрі саяси ақтау мақсатынан туындады.

2021 жылы алғашқы 2 жинақ жарық көрсе, 2022 жылы 14 107 құжат қамтылған 29 жинақ бас­па­дан шықты. 31 жинақтың ішінде «Ұлт азаттығы, тәуелсіздігі және Қазақстаннның тер­ри­ториялық тұтас­тығы жолындағы күрес­кер­лер» атты архив құжат­тары мен ма­териалдар жинағы тұңғыш рет жарияланып отыр. 2023 жылы тың деректерден жинақталған 19 том жарық көрді. Біздің қоғамда жоқ іздеген адам көп. Осы себептен де Жобалық кеңсе басшылығымен 20 томдық «Халық жады» жинағын құрастыру жұмысы еліміздің түк­пір-түкпірінде қарқынды қолға алынып, әзірленді. Тек архив ма­териал­дары емес, көзі тірі зардап шеккендерден (олардың ұрпақтарынан) сұхбат, сауалнама алынып, осы жинаққа енгізілді.

Жобалық кеңсе ұжымдық монография жоспарын әзірлеп, оның бөлімдерін саяси қуғын-сүргін құрбандарының зерттелінетін санатына сәйкес жоба орындаушылары жазып шықты. Сонымен қатар архив материалдарынан тұратын 52 томдық жинақ жарық көрді. Қызыл империя кезінде тарихи айналымға енген «терминдерді» замана биігінен зерделейтін «Глоссарий» әзірленді.

КСРО тұсында партиялық-кеңестік органдар қабылдаған негізгі мемлекеттік актілерге, сондай-ақ қазақстандықтардың жаппай саяси қуғын-сүргінге ұшырауына негіз болған негізгі актілерге (жазалаушы органдар қабылдаған) ғылыми-құқықтық талдау жасалынды. Жазықсыз құр­бан­­дарды толық ақтау мақса­тында билік пен жазалаушы органдардың қызметі кеңестік Конституция мен заңдар тарапынан талданды.

Алғаш рет мемлекеттік дең­гейде әрі ғылыми тұрғыдан РКФСР, КСРО, ҚАССР және ҚазКСР партиялық, кеңестік және жаза­лау­шы органдары тарапынан қабыл­данған және миллиондаған қазақстандықтарды жаппай саяси қуғын-сүргінге ұшыратқан шешімдердің заңсыз әрі құқыққа қайшы сипаты туралы мәселе қойылды.

Жобалық кеңсе басшылығы тарихтың өзекті мәселелеріне қатысты жаңа ғылыми-тарихи, ғылыми-саяси, ғылыми-құқықтық тұжы­рым­дарды дәйектеп негіз­деді. Іргелі әрі жүйелі зерттеу тақырып­тарының аясы кеңейді. Соның бірі – «Қазақстандағы Кіші қазан» трагедиясы.

Бүгінде, 1928–1930 жылдардағы жаппай саяси қуғын-сүргінді кешенді зерделеу, құрбандардың негізгі санаттарын анықтау, іргелі зерттеу жүргізу жалғасып жатыр. Үкімет 2024 жылы қазанда мем­лекеттік комиссияның тұжы­рым­­дарын іргелі зерттеуге қар­жы бөлді. Осы мақсатта 10-нан аса саяси науқанды жүйелі, пәнаралық, антропологиялық тұр­ғыдан қарастыратын жұмыс тобы құрылды, ғалым-мамандар шақырылып, әдіснама мен жұмыс бағыттары айқындалды. Сонымен қатар «Қазақстандағы Кіші қазан» қасіретін зерделеуге арна­йы теория-әдіснама тұрғысынан дайын­дық қажеттігін дәйектеді.

2024-2025 жылдары жоғарыда аталған жоба аясында 23 том архив құжаттары мен естеліктер жинағы жарық көрді. ­3 кон­ференция өткізілді. Биыл 10 том архив құжаттары мен естеліктер жинағын шығару жоспарда тұр.

Елін өрге сүйреген Əлихан Бөкейхан­ның: «Əр ұрпақ өзіне артылған жүкті жетер жеріне апарып тастағаны дұрыс, əйтпегенде болашақ ұрпағымызға аса көп жүк қалдырып кетеміз. Кейінгі ұрпақ не алғыс, не қарғыс беретін алдымызда зор шарттар бар», деген сөзі бар. Бүгінгі буын өз мойнындағы жүкті кейінгінің иығына артпай, зерттейтін мәселелерді тиянақтап, ақырына дейін тарихи әділдік тұрғысынан тыңғылықты зерделесе, мемлекетшілдік санаға қосылған зор үлес болмақ. Әділдік әлеуетіміз білікті тұлғалармен, жүйелі заңдық шешімдермен артады.

Құралай СӘРСЕМБИНА,

Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты

Астана филиалының директоры,­ ­профессор