«Айналайын, айна-а-л-а-йын» деп әр жолы әуезді дауысымен іздейтін бір адам бар. Телефонның ар жағында ауылда қалған қамқор әпкемдей, ақылшы әжемдей болған жан – корей қызы Клара Александровна ХАН.
Бұл кісімен біздің достығымыз әлмисақтан. Туыстай адаммен бүкпесіз сырласқан сайын қазақ пен корейдің дәстүрі мен болмысындағы ұқсастықтарды бұрынғыдан да терең сезінетін болдым. Біздің достығымыз ұлттардың емес, рухани жақын адамдардың достығы екенін іштей түйсінеміз.
Клара апаймен осы дидарласқанда қазақтың даласынан табылған ол кісінің күрделі де қызықты тағдыры, әке-шешесі, қазақтар мен корейлердің татулығы туралы кеңірек білудің сәті түсті. Бірде көзіне жас алып, бірде қуана әңгіме қозғап отырған отандасымыздың өмірі тура кинодағыдай, яки тағдырлы кітаптай...
– Қазақстандағы ұлттар мен ұлыстарға Құдай жақсы адамды берді. Бізді басқарып келе жатқан Президент 100-ден астам этностың тату-тәтті ғұмыр кешуіне алғышарт жасап отыр. Еліміз еңсесін тіктеп қалды. Халқымыздың әл-ауқаты негізінен алғанда жақсы. Менің Отаным – Қазақстан. Өйткені, осында туып-өстім.
– Осы Отаныңыздағы корей халқының тағдыры қалай басталған, Клара Александровна?
– Сонау Қиыр Шығыстан Сталин 1937 жылы бүкіл корейлерді көшіргені тарихтан белгілі. Ар жағында Жапония жатыр... Түріміз жапондарға ұқсаған соң, сенімсіз халық ретінде депортациялаған. Бір күн, бір түннің ішінде ұлардай шулатып, тауар таситын пойыздарға тиеп, көшіріп жіберген ғой. Қазақстанға тоқтаған пойыздардан 100 мыңдай корей қалған. Өзбекстанға қандастарымыз екі есе көп кеткен. Әке-шешем ол кезде жап-жас екен. Мен сол пойызда Қызылорда облысының Шиелі ауданына жетпей туыппын. Шешемнің айтуынша, вагонда біреу нәрестені ора деп жейдесін шешіп беріп, біреу шүберегімен бөлісіп, дүниеге келіппін. Вагон ортасында пеш болған, соның жанына жас босанған шешемді отырғызып қояды екен.
Сол пойыз Қызылордаға дейін үш айға жуық жүріпті. Жөңкілген ел далаға шықса, ен дала, алыстан бірен-саран атты қазақ көреді. Дала тастай қараңғы. Түннің көбесі сөгіле бастағанда дала қар жауғандай аппақ болып көрінеді. Қар жауатын мезгіл емес. Сөйтсе, тұзды сор екен.
Біздің үлкендер адам тұрмайтын жерге келдік-ау деп ойлайды, 5-6 үлкен кісі атпен келіп, алыстан бажайлап тұрады. Біздің ақсақалдар барып сөйлесіп келеді. Анам бертінде, 97 жасында қайтыс болды. Бірақ өле-өлгенше сол кезде қазақтың шалдары мен корейдің шалдары қалай түсіністі екен деп таңқалып кетті. Олар корей тілін білмейді, біздің аталарымыз қазақша білмейді.
Біраздан кейін біздің ақсақалдар сөйлесіп болып, қайтып келеді. Сөйтсе, қазақтарға адам жегіштер көшіп келді деген сөз жетіпті. Содан қазақтар аттарымен бұрылып кетіп қалады да, біраз уақыт өткен соң көбірек болып қайтып келеді. Соңдарынан бала-шаға ере келген. Пойызда сартап болып келген корей балалары қазақ балаларымен бірден қуаласып ойнап, күле бастайды.
Қайтып келген қазақтар нан, тостағанға салынған сүзбе, шүберекке түйілген тары, біреу жалғыз жұмыртқа алып келеді. 1937 жыл. Ол кезде кім бай дейсің? Үйлерінде барын балаларының аузынан жырып әкелген ғой. Біздің адамдардың біреуі жалғыз жұмыртқа әкелген қазаққа күлсе керек. Сол кезде біздің ақсақалдар: «Тауығының бүгін тапқаны жалғыз жұмыртқа шығар? Неге күлесіңдер? Мұндай адамдарға басымызды имейміз бе?» деп тыйып тастайды.
Содан бір қазақ жаңа босанған менің шешемді үйіне алып кетеді. Бай екен ғой, деп менің ата-анам сол қазақтың соңынан ереді. Келсе, жалғыз бөлмелі жапа там. Даладан бірден үйге кіресің. Бұрыштағы шымылдықтың ар жағында жаңа үйленген келін-баласы, одан бері үлкендері жатады екен. Менің шешемді пештің түбіне орналастырады...
– Көрмеген жер, білмейтін ой-шұңқырда босқан корейлер қалай күн көріп кеткен?
– Сөйтсе, Шиелі жақта қамыс көп өседі екен. Қиыр Шығыста күн суық. Корейлер сондай жартылай жертөле сияқты «қанны» қазып, астынан ирелек жылу өтетін жүйе жасайды. Соны қамыспен жылытып, аман қалған. Әйтпесе, көрпе-жастық, дым да жоқ қой. Күріш егеді, сор жерлерді өңдейді. Әкем Александр Хан мен шешем – Мария Кимнің қазақ жеріндегі өмірі осылай басталады. Аталарымыздың да сүйегі Қазақстанда қалды. Шешем менен кейін 5 ұл туды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында жас болсақ та кеудеге дейін су кешіп, күріштің масағын тердік, күрмек жұлдым. Ол кезде 5 жастағы баланы жұмыс істе деп ешкім қинамайды. Бірақ еңбекке араласқан адамдардың барлығына тегін тамақ беретін. Бәрімізге оңай болған жоқ. Қазір Ұлы Отан соғысына қатысушыларға теңестірілген ардагермін.
– Бауырларыңыздың барлығы аман-есен болар?
– Құдайға шүкір! Өзім Алматыдағы бұрынғы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің экономика факультетінің дипломын алдым. Біраз қызмет атқардық. Бауырларым да аман-есен, жоғары білімді. Әкем қазақ мектебінде орыс тілі пәнінен сабақ берді. Өмір деген қызық. Әкемнің 16 құрсақтан жалғыз аман қалған Әбжәми Байшақов деген досы болды. Әке-шешесі менің әкемді «Құдай бізге тағы бір бала берді» деп қатты жақсы көріпті. Содан әкеміз Әбжәми әкеміздің ауылынан бір-ақ шығады. Мен мектепке барғанша сол Әбжәми әкенің әке-шешесінің қолында өскенмін. Ол кісілер мені қатты жақсы көруші еді. Орталарына алып жатады. Әжемнің мойнынан құшақтап жатсам, атам маған қарап жатшы деп жалынады. Атама қарап жатайын десем, мұрты тікенектей, иіскесе бетіме батады. Әжем: «Атаңа қарап жата тұр, ұйықтаған соң, маған қарап жатасың» деп құлағыма сыбырлайтын. Мұрын жарған таба нанның иісінен оянатын едім. Сүт піскенде, қаймағын жеймін. Өзімнің ағаш табақ, ағаш қасығым бар. Осылай өстік. Біздің үлкен кісілердің барлығы өле-өлгенше басқа елге кетпей, Қазақстанда қалғандарына қуанып өтті.
– Қазақтың жігітіне күйеуге шығып кете жаздаған жоқсыз ба?
– Қазақтың жігіті керек болса, Алматыда оқыдым ғой. Би болады, киноға барамыз. Клара деген қазақ қыздары да бар. Қазақша сөйлескен адаммен қазақша сөйлесіп жүре беремін. Содан жігіттер қыздарды шығарып салады. Жігіттерге корей қызымын, фамилиям – Хан десем, сенбейді. Қалай дейді, солай деймін. Содан келмейді, сөйтіп, мені қазақ алмай қойды (Клара Александровна риясыз рахаттанып күліп алды).
– Жүз мыңдай корей халқының Қазақстанда тұрақтап қалғанына ғасырға жуықтап келеді. Әдет-ғұрыптар сақталды ма?
– Біздің корейлер Корея елдерін көрмеген, бұрынғы Кеңес Одағының аумағындағы корейлер. Бірақ сонда да атадан балаға, баладан немереге ауысып келе жатқан дәстүрлер бар. Одан басқа, корейлер әлі күнге дейін нанның орнына күріштің ботқасын жейді. Корей салаттары дастарқаннан қалмайды. Қазақтан жұққаны – ет асу. Біраз уақыт ет аспай қалған корей етті сағынады. Қонақ шақырсақ, ет асамыз.
– Қазақстан халқы Ассамблеясының басы-қасында келесіз. Сіз білетін осы институттың нақты пайдасы қандай?
– Ой, балам-ау, әрине, пайдасы көп. Мемлекетті мекендейтін халықтың татулығы мен ауызбіршілігіне құрылған бастамалардың барлығының ортасында біз жүреміз. Басқасын айтпағанда, БҰҰ, ЮНЕСКО сияқты ірі халықаралық ұйымдардың өкілдері келгенде, осы тірлігімізге шынында да риза болады. Президентіміздің көрегендігіне таңданады. Ассамблея бейбітшілік үшін көп жұмыс жасап келеді.
Жалпы, Ассамблея мүшелері көздері ашық адамдар. Бардың да, жоқтың да қадірін біледі. Мемлекеттік бағдарламалар, ауызбіршіліктің жай-жапсары мен маңыздылығын түсінеді.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»
АЛМАТЫ
