Тұманды сейілткен «Талан»

Басынан аяғына дейін белгілі бір оқиғаны фильмнің темірқазығы етіп, соңғы шешіміне жеткенше көрерменді бір тыныспен ұстайтын классикалық мағынасындағы көркем фильм талайдан бері экран бетінен көрінбей кетті десек, бұл пікірмен көрерменнің көпшілігі келісетін болар. 

Егемен Қазақстан
18.07.2018 3089

Соңғы жылдардағы сенімсіз сюжеттермен, жалған диалогтармен, қолдан құрастырылған хикаят­тармен «жасанып» алған қазақ киносы өз өтірігіне өзі сеніп алғаны сонша, онысын көрер­менге күштеп таңып, «менің шындығыма сенің де сенуің керек» дейтін өзімшіл халге келді. Шыны керек, кроссворд сияқты қолдан құрастырылған «ішің білсін, әләуләй» фильм­дерден жұрт шаршап кетті, құдайдың бір азабындай аяғына дейін әрең шыдап көреді. «Көркем фильм» сценарийді қажет етпестен, режиссердің дайын схемасымен түсірілуге көшті. Басқа жұрттың мың рет пайдаланып кеткен идеясын мың бірінші рет қымсынбастан қайта бас салып, өзінікі секілді етіп көрсету қалыпты жайтқа айналды.

Халықаралық кино­фестивальдардың ең үлкен пайдасы, бір мезетте бірнеше елдің әртүрлі жанр, әрқилы пішінде түсірілген фильмін салыстыра отырып көруге мүмкіндік алуы арқылы өз киноңның кемшілігін, яки өз режиссерлеріңнің артық­шылығын қиналмастан тани аласың. Халықаралық Еуразия кинофестивалінің конкурстан тыс «Керуен» бағдарламасында әлі жарыққа шықпаған, тұсау­кесері күзге қарай жоспарланып отырған «Таланмен» кездескенде, көп киноның бірі емес, нағыз ұлттық кәсіби төлтума туынды екенін бірден түйсіндік.

«Талан» – «Сардардан» кейін он үш жыл бойы фильм түсір­меген режиссер Болат Қалым­бетовтің жаңа картинасы. Фильм сценарийін жазу­шы Жүсіпбек Қорғасбектің «Қасқыр-адам» повесінің желісі бойынша Ғазиз Насыров екеуі бірігіп жаз­ған. Үмітсіздік жайлаған 1930 жылдардағы үркіншілікте елі мен жерін тастап шығуға мәж­бүр болған бір ауыл қазақ­тың қасіретті тағдырымен өрілген картина ең алдымен та­қырыбымен ерекшеленеді. Замана тұманы бетін бүркеген өткен күннің шындығын өнер тілімен ашуды жөн көрді ме, ендеше, Б.Қалымбетов заман қаһарманының бейнесін жасауды да парыз санап отыр.

Ол қаһарман – Керім мен Тағай. Бұл тақырыпта «Аманай мен Заманай» бастаған бірқатар картиналар түсірілді, бірақ «Таланның» олардан басты айырмашылығы, қоюшы режис­сердің бүгінгі киноның бағы­тын басты назарда ұстай отырып, «кино тіліне» көбірек мән бергендігі. «Кино тілі» дегенде, бұл кейіпкерлердің аузын­дағы сөз емес, режиссердің шарық­таған ойы мен қиялын дамытуда қолданған тұспалы, емеу­ріні, көрерменге айтқысы келген ой-ишарасы көп сөздің орнына орайлы «ойнап» тұрады. Көркем фильмдерде молынан қолданған, бірақ әлдеқашан ұмытыла бастаған, ең өзекті ойдың бір ғана штрихпен берілу шеберлігі мұнда ондап саналады.

Арғы бетті көздеп, ағайынын бастап шекарадан өткелі тұрған жерінен қызылдың қырағы жендеттерінің қолына түсіп, мерт болған Таласбектің соңында қалған қос жетімек, Тағай мен Керім­нің кейінгі өмірін суреттеуге құрылған фильм тұтас бір кезеңнің шындығын көрсетеді. Қасқырдың апанына тығылып аман қалған Жұмабайдың неме­ресі Керімнің мінезінде бөрі жүрегінің батырлығы бар. Адам­­дардан жырақ, жалғыз өзі тау ішінде, табиғатпен етене өскен Керім мейлінше батыл, еркін. Таласбектен қалған бір қоржын алтынның кездейсоқ мұрагері бола тұра, буына буы­нын алдырмаған тектілігін табиғатпен әдемі үйлестіріп әкеткен.

Керісінше, заманына сай өткір адам болсын деп асырап алған әкесі бөрінің жүрегін жалаңаш қолымен суырып алып, қанын сорғалатып тұрып жегізсе де, батыр Таласбектің ұлы Тағай соншама жасық. Солай бола тұра қу, қатыгез. Керім бала күнгі досы Тағаймен кездескенше фильмнің соңына дейін сөйлемейді. Мыл­қау адам емес екенін іш сезеді, бірақ көздері сөйлеп тұратын кейіп­кердің үндемегенін көрер­меннің өзі де қалайтындай. Тіл жоқ. Неге? Бала күнінде көз алдында қырылып қалған әке-шешесі, ағайыны, әсіресе үкісі үлбіреп, тұлымшағы желбіреген кішкентай Үміт қарындасының тамшылаған қанын көрген Керім ішін кернеген күллі әлемге деген ішкі қарсылығын осылай көрсетеді. Керім жастайынан зұлымдық, қиянат көріп өссе де, табиғатпен қоян-қолтық үндестікте өмір сүргендіктен болар, адамдар арасында, өркениет ішінде жүрген Тағайға қарағанда, әлдеқайда адами, мейірімді.

Ақ қар, көк мұз, аласұрған бораны көп қатал табиғатпен күресіп өмір сүріп жүріп те ол жанының жұмсақтығын, жүрегінің таза­лығын сақтай алған. Адамдарды жек көріп, жатбауыр болып кетсе де, мейірімсіздіктің не екенін, қаталдықтың қандай болатынын ұмытқан. Аңға да, адамға да аялап қарайтын Керімге қарағанда, адамдармен күн сайы­н қарым-қатынас жасайтын Тағай тасжүректің өзі. Тау ішінде бұйығып тіршілік кешіп жатқан өркениеттен тым алыс бұл ауылда тіпті тыныстайтын ауа да жоқ секілді, режиссер бәрін бұрышқа апарып «тығып тастаған».

«Кино тілінің» әдемі көрініс тапқан тұсына оқиғаның үнемі «подвалда», үй астынан қазылған жертөледе өтетінін жатқызар едік. «Үй» – бөлек әлем, «жертө­ле» – параллель өмір, кеңестік қоғам­ның шындығы мен адам­ның өз ішіндегі жаратылыс, болмыс шындығы бір-бірімен еш қабыс­пайды. Күндіз-түні, тіпті ұйық­тағанда да үстінен портупеясын тастамайтын Тағай ылғи осы жертөледен табылады. Ол неге портупеяны шешпейді? Себебі Таласбек әкесін атқан кезде қызылдың қанішерінің үстін­де де дәл осындай портупея болған.

Портупея Тағай үшін – биліктің өзі. Оны кисе, бойына күш құйылғандай, өзін қуатты адам сезінеді. Екі адамға бастық болып, бір адамға билік айтса, өзін тақ үстінде отырғандай сезіндіретін кеңестік жүйенің тәрбиесі Тағайдың жеке тұлғасын да солай қалыптастырған. Екі бөлек әлемнің қарсылығы бетпе-бет келсе тек таласқа, кикілжіңге бастайды. Қолдан қауқар келмеген соң, тың тыңдатады. Сап­тыаяққа ас құйып, сабынан қарауыл қараған 1930-40 жыл­дардағы сөз таситын, құпия түрде бірін-бірі көрсетіп, итжеккенге айдататын жағымсыз әдетті Б.Қалымбетов кейіпкерлерінің үнемі терезенің арғы жағы мен бергі жағынан сығалауы арқылы көрсетеді.

Жымиып келіп, бас бағып, терезеге үңілетін көрініс фильмде жиі қайталанады. Сол кезеңнің ең ащы шындығы осы. Бұл көріністерді фильмнің бас қаһарманы Тағайдың рөліндегі актер Асан Мәжит бір-біріне кереғар мінез құбылысын түйдек-түйдегімен көрсету арқылы ашты: бір рахат, бір қапа, бірде бұйы­ғы, бірде ойлы кескінмен характерлі актер екенін танытты.

Тау «тағысы» Керім мен пош­ташы Бибісараның арасындағы махаббат «Таландағы» тартымды оқиғалардың бірі болғанымен, суреттелуі, көрініс табуы жағынан М.Әуезовтің «Қарагөзін» бірден еске түсіреді. Бұл махаббатта сүйіс­пеншілікпен бірге, ауыр шер бар. Күйеуі соғыста өлген жесір Бибісараның бүкіл денесін жыланша орап, жыбырлатып, ойнақ салған нәпсінің құртын, махаббат аңсаған жас жанының қалауын қос қолындағы қайың сабаумен қара қойдың жүнін аспан­датып екіленіп, ентігіп, аяу­сыз сабаса ғана сабасына түсі­ріп, тұншықтыратындай.

Сұм тірлікке айтқан лағынеті, тау-тасты тасалап жүріп, жүрегіне шоқ салған «жабайы» жігітке құмарлығы, жалпы әйел жанына жасырынған шындықтың сұсты келбеті актриса Шынар Жа­нысбекованың ойынымен бүк­песіз тура бейнеленген. Бибі­сара мен Керім арасындағы махаббат, эротикалық көріністер ашық-шашықтықтан гөрі ұлттық кино өнерінің эстетикасына бағынып, маңыз-мағына үстей түседі.

«Таландағы» сезімді қозғай­тын тағы бір деталь – шекара айырығындағы өзен бойында атылып, мүрделерін суға ағызып жіберген әкелерінің басындағы тымағын Керім келіп тауып алғанда да, кейін аяғы ауыр Бибісара Керімнен айрылып, құрсағына біткен шаранасымен шарасыз халде келгенде де, ішін өртеген күйіктен бауырын осы өзенге төсеп, алақанымен су тосып жатады. Жетісу жерінің жауһары – Көлсай мен Шарын шатқалдарының маржандай мөлдір суы кернеген сұлу өзенді фильмнің қоюшы операторы Сапар Койчуманов жанынан да, астынан да, үстінен де түсіріп, су сиқырын әр қырынан көрсету арқылы сұлулығына назар аудартады.

Қарапайым болса да, әзірге, ұлттық киномыздағы тосын әдіс. Б.Қалымбетовтің бұл өзенді Өмір бейнесі етіп алғаны анық. «Өмір қандай күрделі, қиын болса да, ол сондай сұлу, қарапайым...» Фильмнің басталғанда және аяқ­талар тұсында барлық қыры­мен көрінген Өмір-өзенде қол­мен басылған оюлы текемет әлдекімнің лақтыра салған керек­сіз тулағы секілді беті ауған жаққа ағып бара жатты. Теке­меттің символикалық терең мәні бар. Текемет – сіздің және біздің өміріміз, қазақтың өмірі. Бірақ ол қайда кетіп бара жатыр?..

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.08.2018

Мәлік Отарбаевтың «Бір қайыры бар дүние» кітабының тұсакесері өтті

15.08.2018

Алматыда қалай баспаналы болуға балады?

15.08.2018

Анасын сағынғандар оқитын кітап

15.08.2018

Ақтауда «Қазақстанның үздік тауары-2018» байқауы өтеді

15.08.2018

Атырау облысында жергілікті бюджеттен талапкерлерге 230 грант бөлінді

15.08.2018

Мәдениетке мән берсек...

15.08.2018

Лондонда көлік парламент ғимараты қоршауына соғылды

15.08.2018

Қазақстанда екінші рет ҰБТ тапсыру басталды

15.08.2018

Батырхан ҚҰРМАНСЕЙІТ. АҚШ пен Қытай арасындағы мәселелер

15.08.2018

Нұрбах РҮСТЕМОВ. Прагматизм, көпвекторлық және ұлттық мүдделер

15.08.2018

Белбасарда құны 350 миллион теңгені құрайтын спорт кешенінің құрылысы басталды

15.08.2018

Алматыда жазғы жастар лагері ашылды

15.08.2018

БҚО-да биыл меценаттардың көмегімен 46 жоба жүзеге асты

15.08.2018

Халықаралық Армия ойындары мәреге жетті

15.08.2018

Бурабайдың баурайынан сансыз бұлақ бұрынғыдай ақпай тұр

15.08.2018

Атырау облысында құрылыс саласының үздіктеріне құрмет көрсетілді

15.08.2018

Бүгін Шәмші Қалдаяқовтың туған күні

15.08.2018

Құрбан айт мерекесі тамыздың 21-і күні басталады

15.08.2018

Аралды құтқару – әлемді құтқарумен пара-пар

15.08.2018

Эдуард Успенский өмірден озды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу