Сағынып келген ағайын сансырап қалды

Рудный қаласында оралмандар алаяқтардың құрбанына айналуда «Етігің тар болса, дүниенің кеңдігінен не пайда?» деген сөздің неге айтылғанын Өзбек­станнан келген оралман Жапқараев Данияр мен Хақназарова Рәзияның отбасы енді біліп отыр. Атажұртқа аңсап жеткенде табанына шөң­ге кіргендей кіріптар халге түсеміз деп ой­ламап еді. Өздерінен тараған бес бала, үлкен екі қызының отбасы барлығы он екі жан үш бөлмелі үйде тұрып жатыр. Жарайды, аядай үш бөлмеде қы­сы­лып-қымты­ры­лып тұрғанын да уақытша қиын­дық қой деп, көнер еді. Сол сатып алған пә­терінен қай күні шығарып тас­тай­тынын ойла­ған­да арқасын мұз қарығандай бо­ла­ды. Алаяқтардың торына қалай түс­ке­нін өздері де білмей қалды. Осын­ша жанның қаң­ғы­рып көшеде қал­мауына ешкім кепіл болып отыр­ған жоқ. Қазір Рудный қаласында пә­тер иесі Игорь Костенконың ша­ғы­мы бойынша азаматтық сот өтіп жатыр. Сот әлі аяқталған жоқ, ал баспана әзірге аспанда ілулі тұр­ған сияқ­­ты. Ақша алаяқтың қолында кет­кен, ал баспананың кімге бұйы­ра­ры белгісіз. Адам тағ­дыры қыл үстінде. Әңгіме былай болған. Науаи облысындағы Үшқұдық қаласында Данияр мен Рәзия жаман тұрған жоқ. Бес бала тәрбиеледі, Рәзия қала­лық әкімдікте бухгалтер, Данияр бір кәсіп­орын­да жүргізуші болып істеді. Өздеріне жетерлік жап-жақсы тұрмысы болды. Бірақ Қазақ­станға қо­ныс аудару Үшқұ­дық­тағы өзге қандас аға­йын­дар сияқты бұлардың да арманы бола­тын. Олар да алдына мақсат қо­йып, кезегі келгенде еш­теңеге қа­ра­­май, үй-жайын тиын-тебен­ге сат­­ты да, жиылып атажұрт қайда­сың деп тар­тып отыр­ды. 2008 жыл­дың күзінде Рудный қала­сы­на көшіп келді. Осында Үшқұдықтан келіп жат­қан таныстары, туыстары да жетерлік, со­лар­ға қарайлас жүрейік деп ойлады. Мұнда келген соң алдымен азаматтықты жедел ала алмады, кешігіңкіреп болса да қолына мемлекет тара­пы­нан берілетін жәрдем ақша тиді. Рудный мен Качар кентіне келіп жатқан оралман ағайын­дар қолына жәр­дем ақша тиісімен арзан пәтер іздейді. 2009 жылы Жапқараевтар отбасындағы жеті жан үшін барлығы 1 миллион 130 мың теңге жәрдем ақша алады. Бұл қар­жыға, әрине, пәтер келмейтін еді. Олар өздері­нің де жиған-тергенін қо­сып, сатып алатын баспана іздей бастайды. «Білмейтін жердің ой-шұқыры көп» деген емес пе, оларға өздерінен бұрын келген оралман ағайындар газеттегі ха­бар­ландырулар арқылы саты­ла­тын пәтерлердің бағасы қымбат екенін айтады. Сондықтан көпші­лігі арзан пә­тер­ді қаладан жаяу-жалпы­лап іздейтін көрінеді. Жап­қараев­тар да үй іздеп көше кезді. Кім білсін, ерлі-зайыпты Данияр мен Рәзияның көрер қиындығына, таланына кез келген кезенді ме, әлде әбден тісқақты болып қалған неме орал­мандарды өзі аңдыды ма, әйтеуір, оларға Сегізбаев Нұр­лы­бек деген жігіт көшеде кездесіп, арзан пәтерді білетінін айтады. Ол Жапқа­раев­тарды қаланың Мир көшесіндегі 4-ші үйдің 18-ші пә­теріне алып келеді. Үш бөлмелі пәтер тым азып кеткен екен. Жөн­деу көрмеген, санитар­лық тазалы­ғы да пысық шаруаның мал қора­сы қатарлы пә­тер­дің бағасы да нарықтан төмен саудаланады. 2009 жылы Рудный қаласында үш бөл­мелі пә­тер 18 мың АҚШ дол­лары­нан кем болмайтын. Ал мына пә­терге Сегізбаев 12 мың доллар сұ­рай­ды. Бұл қаржысы аз, бірді бірге жалғап жүрген оралмандар үшін қолайлы вариант еді, олар пәтерді сатып алатын болады. Оның кем-кеті­гін өздері жөндеп, ішін таза­лып алуға да мо­йынсұнады. Бұл кезде Жапқараевтар әлі Қазақ­стан азаматтығын алмаған болатын. Нау­рыз­дың 17-і күні екі жақ нота­риус­қа келіп, пәтерді өздерінен бұрын көшіп келген немере келіні Жапқараева Гүлмираның атына рә­сім­дейді. Но­тариусқа екінші жақ­тан Сегізбаев Нұр­лы­бек, пә­тер­дің иесі Игорь Костенко сенімхат бер­ген Ольга Левицкая келеді. Пәтерді арзан алғанына алыстан келген ағайын қуа­нып, ақысының 9 мың долларын береді де, қал­ған үш мың долларды бөлшектеп беруге келіседі. Оған Сегізбаев жыл­маңдап көне кетеді. Бірақ пәтер иесінің 200 мың теңгеге жетіп қал­ған ком­муналдық қарыздарының барлығын да Жап­қараевтар төлей­ді. Келісім бойынша бәрі де дұрыс сияқты еді, әттең бұл Жапқараев­тар үшін құтсыз үй болып шықты. Арада 2-3 күн өтпей-ақ пәтердің Алматыда тұратын иесі Игорь Костенкодан хабар келді. Пәтеріне Жап­қараевтар­дың көшіп келіп жатқандығын оған көршілері айтса керек. Ол өзінің қаладағы сенген өкілі арқылы 20 наурыз күні Рудный қалалық ішкі істер басқар­масына осы факті бойынша шағым арыз береді. Екінші жақтан Жап­қараевтар да алаяққа алданғанды­ғы тура­лы қалалық ішкі істер басқармасына арыздана­ды. Мына «қызық­ты» қараңыз, нотариуста пәтерді рәсімдеуге қатысқан екі жақты беттестіруге жүйкесі ауыра­тын Ольга Левицкаяны апасы ертіп келді. Пәтер түгіл жан қайғы бо­лып, аурудың азабын тартып жүрген байғұс же­ке басының куәлігін жоғалтып алған көрі­неді. Ал 2009 жылғы 17 наурыз күні пә­тер­ді рәсімдеуге Ольга Левиц­кая­ның рөлін басқа әйел келіп «ой­нап» кеткен. Беттестіру кезінде Рә­зия Хақ­назарова Ольга Левицкая­ны бірінші рет көріп тұрғанын айтты. Алаяқтық қалай басталған? Рудныйдың жанындағы Качар кентіндегі нотариус Чабанова Сегіз­баев­қа се­нім­­хат­тың бос бланкасы­на өзінің мөрін басып береді. Сегізбаев әлгі жоғалған куәлік бо­йынша Ольга Левиц­каяға пәтер иесі Костенконың аты­нан сенімхат жазып алады. Сонда пәтерді рәсім­деген нотариус Мария Сергеева куәлікте­гі сурет пен Ле­ви­цкаяның орнына келген әйелді қалай ажы­ра­та алмаған? Екінші жақтың әкел­ген құжат­тары­ның барлығы да архив кө­шір­мелері. Жарайды, мұ­ны да заң көтереді делік. Дегенмен, өз ісіне адал қарайтын нотариус құжат­тар­дың кез келген әрпі мен қойылған қолға кір­пияздық­пен қарар болар еді. Костен­ко­ның арызы бойынша жүріп жатқан аза­мат­тық сотта оның мүддесін қор­ға­ған адвокат көр­сеткен құжат­тар­да пәтер иесінің қойған қолы бір-біріне ұқсамайды. Яғни, Левиц­кая­ның атына жасалған сенімхат­та­ғы Костенко­ның қолын өзге біреудің қойған­дығы көзге ұрып тұр. Аза­маттық сот демекші, «бір үйлі жан­­ды сазға отырғызып кеткен, бір емес, бірнеше адамды арам пи­ғы­лының құр­ба­ны еткен алаяқтар ісі неге қылмыстық сотта қа­рал­­май­ды?» деген сауал кімнің де болса кө­кейінде тұрғаны белгілі. Жапқараевтардың ары­зы бойынша Сегізбаев­тың үстінен 2009 жыл­дың 20-шы наурызында-ақ қыл­мыс­тық іс қозғалған. Бірақ ол екі жылдан аса уақыттың ішінде бірнеше жабылып, бірнеше рет қайта жалғасқан. Осы уақытқа дейін тер­геу­шілер ешқандай күдікті мате­риал­дарға экспертиза жүргізбеген, еш­қандай талданған, анықталған, қолға ұстар ештеңе жоқ. Ал алаяқ­тықпен қолға түсірген ақшаны қал­таға басып, екі бірдей отбасын дел-сал күйге салып қойған Нұр­лыбек Сегізбаев қалада ештеңе болма­ған­дай жү­ріп жатқан көрі­неді. – Өзімізде жұмыс жоқ, медбике болып істейтін қызымның алатын 25 мың теңгесіне бір үйлі жан қарап отырмыз. Рәзия екеуміз Таран ауда­нын­­дағы Набережный деген ауылға ба­рып, жұрт­қа жалда­нып күнімізді көріп жатыр­мыз. Рәзия ауылдағылардың сиырын сауып, мен кә­ріс­тердің еккен бақ­ша­сын күткенде күніне ала­ты­ны­мыз 400 теңге. Өз елімізге келіп, осын­дай кіріптарлыққа тап бол­дық, – деп күйінеді Данияр. – Біз пәтерді алғаннан кейін бес күнге толмай алаяқтардың құры­ғы­на ілінгенімізді анық білдік. Қала­лық ішкі істер басқар­ма­сына арыз да бердік. Алайда, олар­дың жедел атқарған жұмысын көр­медік. Қала­лық ішкі істер бас­қар­масына барып шаршадық, қыл­мыстық іс тергелмейді, ол туралы ешқандай жұмыс жүрмей­ді. Оған барып, аяғы­мыз­дан тоздық. Бір тергеуші біз алған пәтердің құ­жа­­тын сұрайды, тіркейміз деп. Біздің алдан­ғанымыз сондай, құжатты оның қолына ұстату­ға қорқып, кө­шір­месін бердік. Біз­дің үйдің құ­жатын тіркету тергеу­ші­нің құ­зы­ры­на кіреді деп ойла­май­мын. Орал­ман­дарды түк білмейтін аңқау көреді. Мұндай қиын­­дыққа кезігіп отырғанымыздың бар­лығы да, жергілікті жердің жағ­дайын білмегендігімізден болды. Өзіміз туып-өскен Өз­бекстанда бол­са осынша­лықты бей­шараның күнін кешпес едік. Жағ­да­йы­мыз мұнан жақсар­маса, Қазақ­стан­дағы Өзбекстан елшігіне барып, кері қай­туға көмек­тесуін сұраймыз, – дейді тұрмыс­тың ауыр­лығынан шар­­­шаған Рәзия да ашынып. – Алаяқтарға алданғандар бір Жапқараев­тар емес, бізге мәлім кемінде 6 отбасы бар. Ал орал­ман­дар­дың өздерінің айтуынша, осы арсыз адам­­дардың әрекетінен зардап шегіп жүрген­дердің қатары он­шақты көрінеді. Олардың жағ­дайы ешкімге керек емес. Алда­нып қалған жан­­дар поли­ция­ға арыздануға да қорқады. Арыз­­дансақ бала­ларға біреу жаман­дық жасап қояды деп сескенеді. Көп нәрсеге сенбей қал­ған, – дейді орал­ман­дарға арналған «Тағдыры­мыз бірге» жобасының авторы Рысбике Сүй­мекова. Рысбике Қасымқызының ай­туын­ша, оралмандар баспаналы бо­лып, жұмысқа орналас­қан­­ша олар­ға заң кеңесі қызметі керек. Ол мемлекеттік бағдарлама бойынша жаса­луы тиіс. Олар­дың Қазақстан заңда­рынан хабары өте аз. Жаңа жердің ой-шұқырын білмей, оның үстіне орыс тіліне де жетік емес оралман­дардың аб­ды­рап тұрғанын алаяқтар ұтымды пайдаланып жүр. Жаутор­ғайдай алаяқтар қағып кеткен оралман қолындағы ақша жеме-жемге келгенде мемлекеттік бюд­жет­тің қа­ра­жаты емес пе? Ол межелі жеріне жұмсалмағандықтан та­лан-та­раж­ға түсті деген сөз. Ең сорақысы, алаяқ­тық ұйымдасқан топқа айнал­ған деген күдік бар. Нотариус­тардың әре­кеті осындай ойға алып келді. Зерттеп, анықтаса қылмыстық топ мү­шелерінің қа­та­ры көбеюі әбден мүм­кін... Жап­қараевтардың адво­ка­ты жақында Ләззат Исмаилова бол­ған жайдың мәнісін респуб­ликалық Бас проку­рор­ға жазып жіберді. Сол жақтан қозғау салынбаса, Рудный қалалық ішкі істер басқар­ма­сында жатқан істің жылжитын түрі жоқ. Биыл да кеншілер қала­сына Өзбек­станнан орал­ман аға­йын­дар көші жетеді. Олар да мемлекеттік жәрдем ақша­ларын ала сала баспана іздейтіні жұрттың бәріне белгілі. Бірақ кімді қандай жағдай күтіп тұрғанын жазасыз жүр­ген алаяқтар білмесе, ол басқаға беймәлім... Бет қатталып жатқанда: Тілші қосынына Рәзия Хақназарова Игорь Костенко­ның арызы бойынша Руд­ный қалалық соты қарап жатқан аза­маттық істің шешімі шыққандығын хабарлады. Сот Г.Жапқараева мен И.Костенко «сенімхат берген» О.Левиц­кая­ның арасында жа­сал­ған сатып алу-сату келісімін жа­рамсыз деп танып, істі пәтердің бұ­рынғы иесінің пайдасына шешті. Сонымен іс бітті, қу кетті. Нәзира ЖӘРІМБЕТОВА. РУДНЫЙ.