Экология • 31 Қазан, 2019

Құралайымыздан көз жазып қалмайық

14 реткөрсетілді

Өткен ғасырдың соңғы жылдарында Қаратаудың беткейінде сағымға айналған ақбөкендер жортып жүретін. Қазір олар көзден ғайып болған. Шынымен сағымға айналып барады.

Мен жақында Жабайы таби­ғатты қорғау әлемдік қо­­ры­ның «Ресейдегі WWF жақ­таушылары» жобасының үйлес­тірушісі Марина Се­ряковадан ақбөкенді қор­ғау­­ға қатысты хат ал­дым. Ол «Сахараның ботакөзін қор­­­ғауға қа­тысуыңызды сұрай­мын!» деп жазыпты.

Елбасы Нұрсұлтан Назар­баев «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында: «Біз­дің ата-бабаларымыз қор­шаған ортамен етене өмір сү­ріп, өздерін таби­ғаттың ажы­­рамас бөлшегі санаған. Бұл басты тұрмыс қағидаты Ұлы да­­ланы мекендеген ха­лық­тардың дү­ниетанымы мен­­ құндылықтарын қа­лып­­­тас­тырды. Өз жазуы мен ми­фоло­гиясы бар Қазақ­стан­ның ежелгі тұр­ғын­дарының озық мәдениеті болды», деп жазды. Қоршаған ортаға көзі­міздің қарашығындай қарайтын озық мәдениетімізді ашкөздік атты дүниеқоңыздықтың шелі басып кетті ме?

«Ақбөкен Еуропадағы ең жүйрік антилопа. Ол саға­тына 80 шақырымға дейін жыл­дамдықпен жүгіре алады. Қазір жүйрік шетелдік мото­цикл мен джип машиналарын мінген браконьерлерге ол оңай олжа. Сондықтан жа­­нуарларды қорғаушы инс­пек­торларға жүйрік көлік пен сенімді ғарыштық байланыс желісі қажет. «Далалық» қо­рыққа жетіспейтіні осы», деп жазады Марина Серякова.

Ресей табиғат қорғаушы­лары жануарларды қорғаушы­лар үшін ел аумағы ғана емес, әлемдік қауымдас­тық­тар­дан, жекелеген демеу­ші­лер­ден қаржы жинап жатыр.

Марина Серякованың ай­­­­туынша, осыдан 40 жыл бұ­­­­рын Каспидің Солтүстік- Ба­тыс жағалауында жарты мил­­­лионнан астам ақбөкен болған. Қазір бес мыңға да жетпейді. Қырық жыл­да 100 есеге азайған!

Аса сүйкімді бөкеннің қас жауы браконьерлер. Олар бөкенді аталығының мүйізі үшін қырып салады. Мәселен, қазір Қытайдың және Оңтүстік Шығыс Азия елдерінің қара базарында бес жұпқа дейінгі киік аталығының бір кило мү­­йізі мыңдаған долларға сатылады. Себебі ол шығыс медицинасында дәрілік шикізат ретінде пайдаланылады. Ақ­бөкен Еуразия алқабындағы бақылаусыз кең далада шексіз көлемде ауланады. Эколог ғалымдардың пайымдауынша, бүгінде табындағы аталық саны шамамен нормаға сәйкес 18-20% болуы тиіс болса, қазір 10 пайызға да жетпейді. Мұн­дай жағдайда киік табындары тұқымсыз қалады.

Мемлекет басшысы Қасым-Жо­март Тоқаев Қазақ­стан халқына Жол­да­уында ұйым­дасқан қылмыстың ішін­­­дегі қоғамның жауы ретінде бра­­­коньерлікке ерекше тоқталды. «Қазір­гі кездегі аң аулаушылар барынша жабдықталған, қарулы, өздерінің жа­за­сы бе­рілмейтіндігіне сенімді. Бра­коньерлер еліміздің ұлттық бай­лығы – табиғатымызды аяу­сыз құртуда», дей келіп, оған қарсы халықтық күреске шақырды.

Киік – киелі жануарлардың бірі. Оны ел арасында ақбөкен деп те атайды. Киіктер мамыр айында төлдей бастайды. Сол кезде ауа райы бұзы­лып, суық жел тұрып, жа­уын-шашын болады. Мұны қа­зақ­тар табиғаттың болмысына сүйсініп «Құралайдың салқыны» дейді.

Киіктің адам үлгі алуға бо­ла­тын ең бір ерекшелігі – олар ешқашан жетім ла­ғын тас­тамайды. Кез келген киік маңырап шыққан же­тім құралайды кездестірсе, қасына барып емізіп, өзі­мен ілес­тіріп алып кетеді. Киіктің жүй­­ріктігі сондай, туғанына екі күн болған құралайды машинамен қуып жету оңай­­ға түспейді.

Қазақстанда киіктің са­ны күрт азайып бара жатқан­дық­тан 2006 жылы Қызыл кітапқа ен­гізілді. ХХ ғасырдың 90­-­­­­жыл­­­дары Бетпақдала, Үс­тірт,­­ Орал аймақтарын бір мил­­­­лионнан астам ақбөкен мекен еткен. 2003 жылы 21 мың бас­қа дейін төмендеп, бұл жануар­ларды сақтап қалу үл­кен проблемаға айналды.

Киіктердің санын арттыру­ға кедер­гі келтіретін өзекті мә­се­ленің бірі – жа­нуар­­лар­дың жұқпалы ауруларға сезім­тал­дығы. 2010-2013 жылдары БҚО, Қостанай, Ақмола облыстарын­да пастереллезден бөкендер жаппай қы­рылып қалды. 14 мыңнан ас­там жануар қырылды. Тиісті министр­ліктің мәліметінше, киіктердің дерті жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Сон­дықтан бұл жағдай олардың көбеюіне қатер тудырып отыр. Осы орайда Ауыл шаруа­шы­лығы министрлігі Ор­ман­ шаруашылығы және жа­нуар­лар дүниесі комитеті мен Бі­лім және ғылым министр­лігі 2012 жылдан бастап киік­­­тердің инфекциялық ін­дет­­терін зерттеу бойынша ғылыми-техникалық бағдар­ламаны жүзеге асыруда. Бұл бағыттағы жұмыстар инфек­циялық дерттердің алдын алу­ға негізделген.

Ауыл шаруашылығы ми­нистр­лігінің мәліметіне қара­ғанда 2015 жылы Қазақ­стан­дағы киіктердің үштен екіге жуығы қырылып қалды. Жыл басында 275 мыңға жеткен киік саны жыл аяғында 108 мыңға дейін кеміп кетті. Ауыл шаруашылығы министрлігі жылда 10 сәуір мен 30 сәуір ара­лығында киік сана­ғын жүр­гізеді. Оның нақты саны төлдері қарақұлақ болған соң шілде айында нақтыланады.

2015 жылы Орал, Бетпақ­дала, Үстірт өңірінде 150 мың­ға жуық киік қы­рылғанда ресми мәлімет киік өлі­міне пастереллез ауруы себеп еке­нін айтқан. Кей ғалым­дар киік қырғынына басқа да ауру­лардың қатысы болуы мүм­кіндігін жоққа шығар­майды. «Шындық» экспедициясын құрып, киік қырылған Ақмола, Қостанай, Ақтөбе облыстарын аралап шыққан астаналық белсенділер Қызыл кітапқа енген жануарлардың өліміне ресейлік «Протон» зымырандарынан бөлінген улы гептил отынының әсері бар» деген тұжырым жасаған.

Мамандар соңғы жылда­ры киік санының артып ке­ле жатқандығын айта­ды. Үстірт­тің өзін үш мың­ға жуы­ғы ме­­кендейді. Жануар­лар­д­ың бейқам жайылып, еркін төл­деуіне Жезқазған – Бейнеу темір жолының салынуы да кедергі келтіреді. Себебі, ақ­бөкендердің жылдағы төлдеу орындары Арқаға асып Тор­ғай ойпатына Қорғалжын қо­рығына өтетін темір жол­дың арнайы өткелдері ор­на­ласқан тұс­тары әлі де та­лапқа сай емес.

«Киіктің киелі жануар еке­нін көрсе­тетін бір жағ­дай бар. Мамырдың 22-28 күндері Ұлы даладан қазақтар «түйе­табан» деп атап кеткен өсімдікті кө­руге болады. Кереметтігі сонда, оның аса үлкен жасылдау-қызғылт түс­ті жапы­рақтары киіктің жаңа туған құра­ла­йын жасырып тұрады. Со­лайша қыра­ғы бүркіт­тің өзі табиғаттың өзі жасыр­ған құра­лайды байқамайтын көріне­ді. Ең қызығы сол, құралайлар аяғына мінісі­мен-ақ әлгі түйе­табан өсімдігі келесі көктемге дейін жоғалып кетеді екен.

 Ресей жеріндегі сахараның бота­көзін сақтап қалуға қар­лығаштың қа­на­тымен су сепкендей жанұшырған Ма­рина Серяковаға не жауап қайта­рарымды білмей тығы­рыққа тіреліп отырмын. Осы ғасырда қазаққа тән бей­қам­дығымызбен, дүниеге қы­зық­қан ашкөздігімізбен талай ән мен күйге арқау бол­ған, ежелгі заманнан тұя­ғы кетілмей келе жатқан тұмса табиғаттың төлі құралайы­мыздан көз жазып қалмасақ болғаны.

 

Ескендір ЕРТАЙ

 

Соңғы жаңалықтар

Арымас абырой

Руханият • Кеше

Көнеден келген көнек

Руханият • Кеше

Шымбұлақ шаңғы маусымын ашты

Қысқы спорт • Кеше

Атбасар

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар