100 • 04 Наурыз, 2020

«Социалистік Қазақстан» газеті: «Біржан-Сара» операсы

254 рет көрсетілді

1957 жылы «Социалистік Қазақстан» газетіне М.Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсы қазақтың мемлекеттік опера және балет театрының сахнасында қайта қойылған болатын.

Қазақ әдебиеті мен музыкасының тарихынан құрметті орын алған халық композиторы, атақты ақын Біржан әлеуметтік теңсіздікке, үстем таптың озбырлығына қарсы наразылық білдірген бұқара халықтың еркіндікті аңсаған аяулы арманына өз өнерінің өршіл үнін қосып, «ел еркесі», «Сал Біржан» атанған қарапайым халық қалаулысы еді. Жақында ғана жаңартылып, сахнаға қайта қойылған Мұқан Төлебаевтың «Біржан – Сара» операсы тыңдаушыларға халық композиторы туралы нақ осындай ой тудырады.

Бұл опера бұдан он жыл бұрын тұңғыш рет сахнада қойылып, оқыйғасының шынайылығымен, музыкасының әсем сазды мело­диялық әуенімен, сахналық көріністерінің көркемділігімен қазақ совет искусствосының елеулі табысы деп танылған еді. Ол жұртшы­лықтың сүйіп тыңдайтын шығармасына айналды. Алайда автор талғампаз жұртшылығымыздың озық ойлы талабына сай операның музыкасын жетілдіре, өндей түсу мақсатымен бұл шығарманы екі рет қайта қарап шықты. Осы редакциялаудан кейін операның музыкасына түбірлі өзгерістер жасалмағанымен, шығарманың бұрынғыдан да шыңдала, шыйрай түскенін Біржан мен Сараның II актыдағы дуэтінен, өзінің Біржанға деген махаббат сезімін тебірене айтатын Алтынайдың осы актыдағы жаңа ариясынан, IV актыдағы симфониялық эпизодтан байқауға болады.

Драматург Хажым Жұмалиев операға арнап жазған либрет­тосында халықтың қалың ортасынан шыққан Біржанды ат төбеліндей үстем тапқа қарсы қою арқылы оқыйға шиеленісін көркем поэтикалық тілмен заңды түрде өрістете отырып, феодалдық қоғамның озбырлыққа, дінге негізделген әлеуметтік сырын ашады. Біржан операда ән-өлең өнерінің туын көтеруші, езушілік көрген еңбекші халықтың қаяулы көңіліне әсем-сазды асқақ әнімен деп беруші, әділетсіздікті, зұлымдықты өзінің отты, уытты, өткір өлеңімен аяусыз әшкерелеуші халық өкілі ретінде де көрінеді.

Халық композиторы Біржан өзінің өлеңдері мен әндерін белгілі бір оқыйғаға арнап шығарғандығы тарихта белгілі. «Біржан сал», «Айтпай» сыяқты әндер композитордың жас шағындағы оның албырт, ыстық сезімі мен көрікті ойынының сыртқа шыққан әсем лирикалық мелодиялық көрінісі болса, «Жанбота», «Адасқақ» атты әндері адамның жеке басын кемсітуші озбырлыққа қарсы наразылық білдірген ашу мен ызадан туғандығы мәлім. Композитор М.Төлебаев Біржанның осы әндерін сол күйінде кесек қалпында алып, қалай болса солай пайдалана салмай, творчестволық жолмен өңдеп, мәнерлей отырып, оқыйға желісіне байланысты әр әннің кейпін, музыкалық мазмұнын қатты ескеріп, сәтті қолданады. Операның бірінші актысындағы Біржанның сахна сыртынан шалқыта шырқайтын ариясы ретінде «Айтпай» әнінің, сондай-ақ осы актыдағы Біржан мен Жанботаның қақтығысы кезінде «Жанбота» әнінің қолданылуын автордың халық композиторының шығармаларын творчестволық жолмен пайдалануда қалауын таба білгендігі демекпіз. Автордың «Біржан-Сара» операсында халық композиторының әндерін творчестволық жолмен пайдаланумен ғана шектелмей, операны қазақтың халық музыкасы рухтас оригинальді музыкасымен байыта түсуі оның творчестволық өрлеу, іздену үстінде екендігін көрсетеді.

«Біржан-Сара» операсының сахнаға қоюда театрдың бас режиссері Қазақ ССР-інің халық артисі Құрманбек Жандарбеков пен театрдың суретшісі Қазақ ССР-інің искусствосына еңбек сіңірген қайраткер А. И. Ненашев жолдастар айтарлықтай еңбек сіңірген.

Операдағы Біржан партиясы мелодиялық әсемдігіне, көркем­дігіне қарамастан вокалдық жағынан әншінің орындауына жеңіл түспейді және орындаушылық шеберлікті, мол тәжірибені керек етеді. Біржан рөлінде ойнаған Қазақ ССР-інің халық артисі Байғали Досымжанов осы жауапты партияны тәжірибелі әншіге тән шеберлікпен ойдағыдай меңгере білген.

Ақын Сара республикамызға еңбек сіңірген артистка Ш.Бейсеко­ва­ның орындауында ойшыл, сыршыл лирикалық образ болып шыққан. Сара образы актрисаның орындауында шынайы көрінісін тапқан.

«Біржан-Сара» операсындағы жағымсыз кейіпкерлердің ең бастысы – Жанбота. Жанбота – дүлей күштің адамы, үстем таптың өкілі. Ол қара тастай қатыгез, өз мүддесі үшін кімді де болса құр­бан етуге шімірікпейтін өзімшіл, озбыр. Республикаға еңбек сіңір­ген артист К.Кенжетаев Жанбота рөлінде өзінің үздіксіз өсіп келе жатқанын аңғартты. Кенжетаевтың Жанбота партиясын орын­дау процесіндегі емін-еркін мол тыныспен, қысылмай кеңінен сам­ғайтын құлаққа жағымды, мол диапазонды дауысына оның драма­лық шебер ойыны сай келіп отырады.

Өзінің сыртқы кейпінен жан түршігерлік құбыжықтығына қара­мастан «Сара менің теңім» деп ойлайтын, байлыққа мәз болып, кеудесіне нан піскен надан бай баласы – Жиенқұл образын Мүсілім Ағылбеков өте нанымды шығарды.

«Біржан-Сара» операсындағы жағымды кейіпкерлердің бірі – Естай. Естай – Біржанның шәкірті, онық әншілік, ақындық өнерін халық арасында насихаттаушы. Талантты ақын, жас әнші Естай Біржанды ұстаз тұтып, оны мадақтайды, «Біржан келеді, ән келеді, ойын-сауық келеді!» деп, елге жар салады, қуанышты хабар әкеледі, мұның өзі Біржан тұлғасын толықтыра түсуге жағдай туғызады. Біржан маңындағы Естай сыяқты шәкірттері ақынның қасиетті салты – әншілік, ақындық өнерін кейінгі ұрпаққа жеткізуші халық мұрагерлері. Естай рөлінде ойнаған Қазақ ССР-інің халық артисі Ғарифолла Құрманғалиев шабытты әнші, өнерлі жас Естай образын ойдағыдай шығарды.

Басты кейіпкерлер образының сәтті шығуына, сахналық көрініс­тердің оқыйға желісіне байланысты дұрыс шешім тапқанына қара­мастан постановка кейбір ұсақ-түйек кемшіліктерден құр емес.

Композитор операның IV актысында Біржанға үкім айтар жерін­­дегі молдалар квартетін ақындық, әншілік өнерді күнә деп, елді діннің шырмауында алдайтын молдалардың қара ниет пи­ғылына сай музыкалық образда жазған. Құлаққа қатаң, жаныңды тітіркенте естілетін осы ызбарлы квартет артистер Абаев, Бейсалиев, Сарманов, Нүсіпбаевтардың орындауында өте нашар шықты. Операның III актысындағы бірінші көріністен кейінгі қыз-келіншектер күйеу мен қызды (Жиенқұл мен Сараны) ақ отауға кіргізер алдындағы музыкалық үзілісте аспан мен жер тұтасып «бұлттар» біріне-бірі қарсы жөңкитін көрініс ешқандай да ұғым тудырмайтын басы артық нәрсе. А.Ненашев – талантты, творчестволық терең ойлы суретші. Оның Күміс көл, Оқжетпес, Жұмбақтас, жалпы Көкшенің таңғажайып табиғат көріністерін сол табиғаттың нақ өзіндей бояулармен беруі суретшінің творчестволық қиялының, қабілетінің күшті екенін көрсетеді. Солай бола тұрса да IV актыдағы көрініс фантастикаға жақын.

Бұл айтқан, түзетуге болатын аз-кемді жетімсіздіктер операның құнын түсіре алмақ емес. Дегенмен 1958 жылы Москвада өтетін қазақ әдебиеті мен искусствоның онкүндігіне баратын бұл спек­такль­дің кем-кетіксіз болғаны абзал.

Жалпы алғанда, «Біржан-Сара» операсы советтік дәуірде ұлттық мәдениеті күн санап алға басқан қазақ халқының искусство саласын­дағы елеулі табысының бірі болып табылады.

 

Ж. Рсалдин,

«Социалистік Қазақстан», 1957 жыл, 21 мамыр

 

Соңғы жаңалықтар

Қилы-қилы тағдырлар

Тарих • Бүгін, 19:30

Тозақтан өтсе де түңілмеген

Руханият • Бүгін, 18:00

Радист қазақ қыздары

Тарих • Бүгін, 17:10

Қарсы барлаушылар қаһармандығы

Руханият • Бүгін, 15:50

Ескерусіз кеткен есіл ер

Таным • Бүгін, 12:50

Майдангердің өнегелі жолы

Руханият • Бүгін, 10:55

Ржев шайқасының қаһарманы

Тарих • Бүгін, 10:30

Тұрлауы қиын тағдырлар

Тарих • Бүгін, 09:30

Ардагерлер азайып бара жатыр...

Қазақстан • 07 Мамыр, 2021

Ұқсас жаңалықтар